Gwara poznańska - gwara języka polskiego charakterystyczna dla mieszkańców Poznania i pośrednio całej Wielkopolski, ale z pominięciem niektórych elementów, typowa również dla mieszkańców wszystkich ziem byłego zaboru pruskiego z wyjątkiem Górnego Śląska, z którym łączy ją jednak podobny zestaw słownictwa będącego zapożyczeniami z języka niemieckiego. Fonetycznie spokrewniona z gwarą krakowską.

Cechy dialektu:

Charakterystyczne cechy wymowy w gwarze poznańskiej (charakterystyczne, poza ostatnim, dla jej formy literackiej oddającej stan z przełomu XIX i XX wieku):
  • wymowa o zamiast a np.: Kolejorz (Kolejarz), chłopok (chłopak)
  • wymowa u lub ó zamiast o np.: cóś (coś), doktór (doktor)
  • wymowa ło, łe, ły w miejscu o lub ó np.: łoko (oko), łyn (on), młost (most). Może to spowodować bardzo silne zniekształcenie: płet stołym (pod stołem) lub Łodejdź łobuzie łod łokna, bo cię łobleje bez łeb łodom łod łogórków (Odejdź łobuzie od okna bo ci obleję głowę wodą od ogórków)
  • wymowa ły zamiast ło i łó np.: łyszko (łóżko)
  • wymowa y zamiast e - mlyko (mleko), chlyb (chleb)
  • wymowa y lub i zamias końcówki -ej np.: gorzy (gorzej), lepi (lepiej)
  • wymowa ej zamiast aj np.: dej (daj), trzymej (trzymaj)
  • wymowa zamiast np.: diaboł (diabeł)
  • wymowa u zamiast ół, lub łu np.: na du (na dół), dugi (długi), suchaj (słuchaj)
  • wymowa zamiast lub np.: kupiuł (kupił), buł (był)
  • wymowa końcówki -om zamiast np.: jakom (jaką), pałkom (pałką)
  • udźwięcznienia międzywyrazowe, czyli dźwięczna wymowa ostatniej spółgłoski w wyrazie, gdy wyraz następny zaczyna się od samogłoski lub spółgłoską l, ł, m, n, ń, r np.: krug otfrunoł (kruk odfrunął) schyłeg nocy (schyłek nocy)
  • wymowa dżwięczna w po głoskach bezdżwięcznych (brak wymowy kwas jako kfas)
  • miękka wymowa niektórych wyrazów typu: drzaźnić (drażnić), dźwi (drzwi), śpilka (szpilka)
  • zmiany pojedynczych spółgłosek w grupach spółgłoskowych np.: krzest (chrzest), ślizgi (śliski) letki (lekki)
  • stosunkowo liczne uproszczenia (najczęściej strz, trz i drż do szcz, cz i ) np.: czy (trzy), szczała (strzała), baży (bardziej), poedział (powiedział)
  • w niektórych wyrazach zamiana ń na j np.:gnieźniejski (gnieźnieński)
  • przyrostki zdrabniające -ik, -yszek np.: wózik (wózek), kamyszek (kamyczek)
  • zmiana rodzaju np.: por - pora, zapałka - zapałek, magiel - magla
  • zmiana końcówek w pewnych rzeczownikach:
    • niektóre rzeczowniki rodzaju żeńskiego zmieniają w dopełniaczu ońcówkę z na np.: lekcją (lekcję)
    • mianownik liczby mnogiej wesoła (wesela), a w liczbie mnogiej dopełniacz tych wesół (tych wesel)
    • w odmianie przymiotnikowej form męskoosobowych zamiana koncówki -y na -i np.: dobzi (dobrzy), dzici (dzicy)
    • w dopełniaczu liczby mnogiej końcówka -ów występuje również w rodzaju żeńskim np.: myszów (myszy), wsiów (wsi)
    • zmiana miejscownika nazw niektórych krajów np.: do Prusiech (do Prus), z Węgrzech (z Węgier), do Włoszech (do Włoch)
    • końcówka narzędnika ujednolicana do -ami np.: dzieciami (dziećmi), ludziami (ludźmi)
    • celownik liczby pojedyńczej rodzaju męskiego zakończony na -ewi, zamiast -owi np.: wujewi (wujowi)
  • nieprawidłowy dobór niektórych zaimków lub ich zniekształcanie np.: te słońce (to słońce), tej (ty)
  • zmiany w wymowie czasowników:
    • zmiany w formie niektórych bezokoliczników np.: ućknąć (uciec), stojeć (stać)
    • zmiany we wzorze odmiany np.: bierę - bieremy - bierą (biorę - rierzemy - biorą)
    • końcówka -im zamiast -iśmy w czasownikach, np. widzielim, bylim, mielim
    • końcówka -ym zamiast -em w czasownikach, np. widziołym, byłym, miołym (widziałem, byłem, miałem)
    • zmiany w tworzeniu czasu przeszłego np.: szłem (szedłem), żym był (żem był - popr. żyłem)
    • zmiany w tworzeniu imiesłowów biernych np.: ukradzone (ukradzione), zamiecone (zamiecione)
  • zmienione formy przysłówków np.: możno (można), skądy (skąd)
  • podwajanie niektórych przyimków: zez domu (z domu) wew domu (w domu)
  • niemiecki wzór wymowy:
    • litera s w zapożyczeniach wymawiana jako z' np.: senzacja (sensacja), uniwerzytet (uniwersytet)
    • niemiecka wymowa sąsiadujących samogłosek eu i ea' np.: Ojropa (Europa), idejał (ideał)
    • obok licznych miemieckich zapożyczeń np.: kista (skrzynia niem. Kiste)pojawiają się kalki czyli dosłowne tłumaczenia np. szkolnica (uczennica niem. Schülerin) czasem nawet całych zdań np.: On jest 20 lat stary (On ma 20 lat niem. Er ist 20 Jahre alt)
    • obecnie już rzadszy niemiecki szyk zdania np.: maszyna do chleba krajania (maszyna do krojenia chleba), to jest ale źle (niem. das ist aber schlecht)
  • nie należące do kanonu literackiego gwary lecz po II wojnie światowej typowe i bardzo rozpowszechnione w gwarze poznańskiej jest dodawanie we wszelkiego rodzaju wypowiedziach słowa nie, nawet w zdaniach twierdzących, - np. zdanie Ładna jest ta dziewczyna, nie? nie jest wcale ani pytające, ani zaprzeczające

Słowniczek

Występuje wiele form zapisu gwary poznańskiej, od zapisu zgodnego z zasadami pisowni polskiej, która jest następnie odczytywana zgodnie z zasadami wymowy gwarowej po zapis czysto fonetyczny, stąd jedno słowo może być zapisane na wiele różnych sposobów.

Charakterystyczne zwroty - Użytkownicy i propagatorzy gwary

A


ady - ale, przecież
ajntopf - danie "jednogarnkowe" np. zupa z mięsną wkładką (niem. Eintopf)
akuratnie - dokładnie, starannie, porządnie
ale - (jako podkreślenie), np. Łyn to jest ale wysoki! - Ależ on jest wysoki!
'
antrejka - ganek, przedpokój, korytarz
   

B


bamber - mieszkaniec wsi (lub człowiek na niego wyglądający -
bana - pociąg (niem. Bahn - kolej)
barzej - bardziej
bejmy - pieniądze
berbelucha - bimber, spirytus, wódka, denaturat
bestry - pstry
bez - poza znaczeniem ogólnopolskim również jako zaimek "przez"
bębas - żart. malec
biały groch - biała fasola np. "Jaś"
biber - kapelusz
bimba - tramwaj
bindka - krawat (niem. binden - wiązać)
binks, binol - siniak
blajba - fajrant, koniec pracy, czas wolny, odpoczynek (teraz mamy blajbę, idziemy na blajbę), także miejsce na nocleg
blauki - wagary
blubry - błahe opowiastki, wypowiedzi bez większej wagi
blycki - okulary
boba - czapka
bogać ta - gdzież tam, ależ
borowy - leśniczy
boźdór - młody chłopak
boża krówka - biedronka
bożamynka - przydrożna kapliczka, krzyż
brawędzić - marudzić, narzekać
brechsztanga - łom (niem. Brechstange)
bręczeć - narzekać komuś, marudzić komuś
bryle - okulary (niem. Brille)
buchta - więzienie (niem. Bucht - przegroda dla świń)
butersznyty - kanapki (do zabrania poza dom) (niem. Butterschnitte - chleb z masłem)
być bejt - być niezdolnym do pracy, zmęczonym, wykończonym
   

C


całki - cały
Ceglorz - Zakłady Hipolita Cegielskiego
chabas - mięso, grubas (pejoratywnie)
chachoł - kark
chędożyć, ochędożyć - sprzątać, czyścić, posprzątać, wyczyścić
chichrać się - śmiać się
churchać, churchlać - kaszleć, pochrząkiwać
cięgiem - ciągle, wciąż
cug - prąd powietrza, przeciąg (niem. Zug - ciąg, przeciąg, przewiew)
cyrać - cucić, ożywiać
cząpać - kucać
czerstwy - świeży (o pieczywie) - obecnie nieużywane, zdrowy (o ludziach)
czerwone jagody - poziomki
czy, czydzieści itd. - trzy, trzydzieści (bardzo poznańska wymowa tych liczebników)
   

Ć


ćmiki - papierosy
ćpnąć, ćpać - rzucić, rzucać
ćwierć - konew
ćwok, ćmok - oferma
   

D


dalas - nędza
damasceny - śliwki węgierki
dądel - malec, smarkacz, również smark z nosa
deknąć - uderzyć (kogoś)
dostony - dojrzały
dość, za dość - ile?, za dużo
dracheta, drachyta - latawiec (niem. Drache - latawiec)
drętki - kwaśny
druch - ciągle, On czytał knipy druch a druch. - On ciągle i ciągle czytał książki.
drwalnik - drwalnia
druzgawki - truskawki
dudlać - płakać, pić, także grzebać w nosie
dycht - całkiem, zupełnie
dydki - piersi
dylać - tańczyć
dynks - nieokreślone "coś"
   

E


ejber - chłopak, rozrabiaka, łobuziak, nicpoń
elektroluks - odkurzacz (od nazwy firmy Electrolux)
   

F


fafoły - zawiesina, osad
fajny - ładny (niem. fein)
fefry, fefrać się - strach, bać się
fiksmatenta - drobiazgi
fogelka - wesołe miasteczko, plac zabaw
frechkunda - bezczelna kobieta
frechowny - zarozumiały, bezczelny (od niem. frech)
fulfa - nalana, pełna twarz
furt - nadal, ciągle
fyrać - uciekać, szybko odchodzić
fyrtel - okolica, kąt
   

G


gamaja - gimnazjum
gamuła - niezdara, gamoń
galart - galareta mięsna
galarypa - kalarepa
garować - leżeć w łóżku, spać
gelejza - osoba nieporządna, niezdarna, powolna
gemyla - śmietnik, bałagan
gibus, ginol - wysoki człowiek
gichnąć - wylać, nalać, oblać (niem. giessen - lać)
gidea, gidyja - kobieta wysokiego wzrostu
giglać - łaskotać
gira - noga, też szwaja
glajda - błoto, deszczowa pogoda, plucha, osoba niechlujna
glanc - lukier (niem. Glanz - połysk, blask)
glapa, gapa - kruk, gawron, wrona
glazejki - skórzane rękawiczki
glizda - glista lub dżdżownica
globusik - melonik
glubka - rodzaj śliwki
golarz - fryzjer
gora - pożar
gościniec - zarówno droga jak i zajazd, karczma
góra - strych (do góry - na górze, piętrze)
grajcarek - korkociąg
grula - człowiek ociężały
grycha - stara bułka
guli - z powodu, z przyczyny
guła, gularz - indyk, indyczka, również guła - niezdarna, niezaradna kobieta
guzik - włącznik, przycisk
Gwiazdor - po poznańsku św. Mikołaj (ten od prezentów 24.XII, od gwiazdy z którą chodzili kolędnicy. Św. Mikołaj rozdaje prezenty 6. XII)
gzik, gzika - twarożek ze śmietaną i cebulą, w sezonie szczypiorek (może być jeszcze z oliwą)
gzub - dzieciak
   

H


haczyk - poza ogólnopolskim hakiem, również pogrzebacz
hajcować - palić (niem. heizen - ogrzewać, opalać, palić)
hebel - strug
heklówka - szydełko (do ręcznych robótek), heklować robić na szydełku
heksa - złośliwa, brzydka kobieta, zołza (niem. Hexe - czarownica, wiedźma)
hyca - upał
hyczka, hyćka - czarny bez
   

I


ino - tylko

J


jaka lub jaczka - marynarka
jangryst - agrest
japa - dziura, jama ustna
jednaki - jednakowy
jedza - jedzenie
jucha - młoda, nierozgarnięta dziewczyna
juchta - podrostek, łobuz, złodziej, kradzież
junkers - przepływowy, gazowy podgrzewacz wody (terma) (od firmy Junkers)
jupa - wierzchnie okrycie, bluza, kurtka,
   

K


kalafa - nos; twarz
kamelarz - urzędnik miejski
kamloty - kamienie
kantować się - pchać się
karmelki - cukierki
karmonada, karbonada - schab
kasta, kista - skrzynia
kaszok - kaszanka
katana - wierzchnie okrycie, marynarka
każdy jeden - każdy (niem. ein jeder)
kąpiółka - łazienka lub kąpiel
kejter - pies
kierz, kierzek - krzak
kielczyć się - śmiać się
kieluńdenek - kieliszek, odrobinka
kij - poza ogólnopolskim znaczeniem, również piętro (niem. Stock): Pomieszkuję na trzecim kiju. - Mieszkam na trzecim piętrze
kintop - kino
kis - żwir
kista - skrzynia (niem. Kiste)
kiszczonka - woda po gotowanej kaszance
klajdnąć się - ubrać się (niem. kleiden ubierać, przyodziewać)
klamoty - graty, różne, wszystkie przedmioty (narzędzia w schowku, ale i sprzęt w plecaku), kamień (podobnie jak kamlot)
klara - Słońce
kląkry - rupiecie
klemy, klymy - landrynki
kletuśnica - plotkarka
klofta - kłoda, pień drzewa lub gruba kobieta
klopnąć - sprzedać
kluft - odzież
kluka, kluber, kliber - nos
klunkry - stare, lub aktualnie niepotrzebne rzeczy (posprzątaj te klunkry, zanieś klunkry do piwnicy)
klybać - plotkować, marudzić, obgadywać
knajder, knajtek - mężczyzna niskiego wzrostu, mały chłopiec
knipa - książka
knobloch - kiełbasa czosnkowa (niem. Knoblauch - czosnek)
knypek - niski człowiek, mały nożyk
kokot - kogut
kopytka - kluski z gotowanych ziemniaków; szagówki
korbol - dynia, czasem też o winie (ale nie markowym)
kramować się - zalecać się, podrywać
kromka - piętka chleba
krybuny - plecy, krzyż (jako część ciała)
krypel - cerkiew
kumoś, kumoter, kumosia - kum, kuma
kusić - straszyć, pracować nocą, czuwać
kwyrla, kwirla, kwyrlejka, kwirlejka - prosty przyrząd kuchenny do mieszania np. kogla-mogla, polew, rzadkich ciast itp. - w postaci wąskiej, długiej, okręgłej rączki zakończonej gwiazdką, mątewka
   

L


labija - zabawa, impreza
laczki - obuwie domowe bez pięty
lajsnąć - kupić
langus - człowiek wysoki (niem. lang - długi)
lania - szkoła
latoś - tego roku
latowy - letni np. domek
laufer - człowiek niespokojny, nie mogący usiedzieć w domu, ani dłużej w jednym miejscu, także ruchliwe, rozbiegane dziecko (od niem. Laufer - biegacz)
lebera - wątrobianka (od niem. Leber - wątroba)
lejza - osoba niezdarna, gapowata
leżałki - gruszki ulęgałki
libera - poziomica
listowy - listonosz
lofrować, lofer - lenić się, włóczyć, człowiek który lofruje
lola - gruby kij, laska
lompy - niechlujne ubrania
luchnąć - wypić
lufcik - małe, dodatkowe okienko w dużym oknie
luntrus - łazęga, powsinoga, łazik
lura - o kawie, herbacie - bardzo słaba kawa, herbata
lury - głupstwa, nudy, zob. pierdoły
lyrać się - chybotać się
   

Ł


łata, łatus - urwis, o dorosłym człowiek: niewiele wart
łatynda - obibok, włóczęga
łe! - bardzo poznański wołacz, zamiast ogólnopolskiego o!, oj!
łęgol, łągol - człowiek wesoły
łoński rok - zeszły rok
łożgol - mężczyzna wysokiego wzrostu
   

M


majsel - przecinak (niem. Meissel - przecinak)
manygować - lenić się, włóczyć się bez celu
marnisz - lekkoduch
macoszka - bratek (niem. Steifmütterchen)
mączka, mączkować - krochmal, krochmalić
mądre drzewo - poziomica
mela - dziewczyna (ładna i młoda, albo również pejoratywnie: nie rozgarnięta)
melki - cukierki
melona baba - rodzaj ciasta, babki, babka ucierana
metryka - tylko akt chrztu
męgla - magiel
miałki - sypki, ale i płytki np. miałka rzeka - płytka rzeka
migana - zabawa z tańcami
mlostek - kamienny garnek do mleka, śmietany
młodzie - drożdże
modrak - bławatek chaber
modrakowy - niebieski
modre, modrzyć - farbka do barwienia tkanin, barwić farbką
mora - zmora, duch
motorowy - motorniczy

N


nadrach - obdartus
nadusić - nacisnąć (np. przycisk dzwonka)
nakastlik - stolik nocny, małe biureczko stojące przy łóżku (niem. Nachttisch - stolik nocny)
nałojóny - pijany
namknąc - usunąć, przesunąć
napizgany - pijany
na ręby - na odwrotną stronę
nawarka - zupa z mlekiem
nicpota - nicpoń, urwis
niezgloźnie - niezgrabnie, nieudolnie
norać, unorać - tarzać, wytarzać, ubrudzić
nośpłat - handlarz szmatami, starzyzną, oberwaniec
nyra - skąpiec. też nyrol
nyga - komar
   

O


obski - obcy
odkinać się - odczepić się, dać komuś spokój
odkluczyć - otworzyć zamknięty zamek (niem. aufschliessen - otwierać)
ofunflany - ubrudzony, osmarkany
ogar - łobuz
ogrodowy - ogrodnik
odsiebka - przeciwna strona
oglejdrane - obłocone, np. buty
opędziały - lichy, nędzny
opypłaniec - brudas
ostrzytko - temperówka
otworzony - otwarty
ośródka - miąższ chleba
   

P


pamperek - mała laleczka
papcie - obuwie domowe
parzybroda - kapuśniak z włoskiej kapusty
paterak - partacz, niedbały gospodarz
patonić się, spatonić się - palić się, tlić
patrzydła - okulary
pągiel - smarkacz
pener - menel, lump, żul (bardzo poznańskie słowo)
petronelka - biedronka
pęchcić - szperać, szukać
pieniąchy - pieniądze
pierdoły - drobnostki, szczegóły (wyraz, w odróżnieniu od ogólnopolskiego, nie jest wulgarny)
pierduśnica - plotkarka
pizgnąć się - uderzyć się (ale można też pizgnąć fotkę, czyli zrobić zdjęcie)
Plajta - plac Wolności
plendze - placki ziemniaczne (niem. Plinse - placek ziemniaczany)
plożyć - slużyć albo przynosić ulgę
pochrympać - postrzępić, wystrzępić
podstawek, podstawka - talerzyk pod szklankę, filiżankę
pojapić - podziurawić
pojedynczy - poza ogólnopolskim znaczeniem, również zwykły, powszedni, codzienny (niem. einfach - prosty, pojedynczy, niezłożony)
pomieszkanie - mieszkanie
poruta - wstyd, kompromitacja (występuje również poza Wielkopolską, ale tu najbardziej rozpowszechniony)
porządki - narzędzia
porzónny - porządny
pośrupać - poszczerbić, obić, postrzępić
prek - precz
proszczak - prosiak
przebrać - nadwerężyć np. przebrać szwaję - nadwerężyć nogę
przepękać, opękać - obyć się bez czegoś
przykinać - przyczepić się, przynieść coś
przyturać - przynieść, przytargać coś
posoba, posowa - sufit
puczyć się - szczycić się, puszyć się
pyra - ziemniak (także mieszkaniec Wielkopolski, ale nie jest to w Wielkopolsce określenie pejoratywne)
   

R


rajcowny - podniecający, ponętny, pełen wdzięku (niem. reizen - nęcić; pobudzać, podniecać)
rajzefiber - niepokój, podniecenie (niem. Reisefieber - niepokój przed podróżą)
rampuć, rumpuć - gęsta zupa jarzynowa
rapel - wariactwo, szaleństwo, bzik (niem. pot. Rappel - bzik, fioł)
redyski, redychy - rzodkiewki
religa - łamaga
retenta - rupiecie, graty
rodle - sanki
rojber - łobuz, także o rozrabiającym dziecku (niem. Räuber - rabuś, bandyta)
rojber-buda - bałagan, harmider
rumotać - hałasować, stukać
rychtyg - w porządku: Wszystko było rychtyg. - Wszystko było w porządku. (niem. richtig - poprawny, właściwy)
ryczka - stołek
ryfa - niesympatyczny wyraz twarzy lub beksa
rzęchy - stare, ciągle psujące się urządzenia (często o samochodzie, np. Ten kaszlok to stary rzęch - Ten Fiat126p to ruina), szmaty, strzępy
rżany, żanny - żytni
   

S


sa stędy - stąd
salacha - młoda, ale wysoka dziewczyna
sądek - drewniane naczynie
siano - pieniądze
skataić się - zmęczyć
skędy - skąd
skibka chleba - kromka, kromka - piętka
skibnąć, skiba - ukraść, kradzież
skład - sklep, Byłem w składzie, ale nie miałem bejmów.
sklep - piwnica, Idę do sklepu po węgiel
skopowina - baranina
skorno - skoro (skorno dryzd - skoro świt)
skorupy - naczynia ceramiczne
skrzeczki - skwarki
skrzydło - fortepian (niem. Flügel - skrzydło, fortepian)
smrodyle - czarne porzeczki
soliwka, solywka - mała beczka zwężająca się ku górze i ku dołowi do przewozu owoców
sosyski - małe parówki (niem. Saucischen)
spiłować - wytrzymać
spodek - długi materac z pierza
stalować się - pysznić się, chełpić się lub udawać (niem. sich stellen)
statki, statory - naczynia kuchenne
stołowy - pokój - jadalnia
szabel, szabelek - strąk fasoli
szabraka - odzież wierzchnia, płaszcz, kurtka
szafonierka - szafa na bieliznę
szaga - na szagę czyli na skos, skróty
szagówki - kluski z gotowanych ziemniaków, cięte ukośnie
szaranek - mały chłopczyk
szczon - chłopak
szkity - nogi
szlachtus - rzeźnik (niem. schlachten - bić bydło, zażynać drób)
szmaja, szmania - człowiek leworęczny
szmucha - przekręt, oszustwo
szneka - drożdżówka, (niem. Schnecke - ciastko drożdżowe w kształcie ślimaka), zwł. szneka z glancem - lukrowana drożdżówka
sznupa - buzia, pyszczek
sznytka - kromka chleba (niem. Schnitte - kromka, plasterek)
szpanga - wsuwka do włosów
szparać - oszczędzać
szpeknąć - zajrzeć
szpycka - lufka do papierosów
szrajba - podpis
szruber - twarda szczotka do podłogi (niem. Schrubber - szczotka do szorowania)
sztender - stojak, wieszak (niem. Ständer - stojak)
sztrufelek - kawałek
sztrykować - robić na drutach coś z wełny (niem. stricken - robić na drutach)
szuszwol - brudas, człowiek niezadbany
szut - miał węglowy, coś drobnego
szwaja - noga
   

Ś


ślepe ryby - zupa jarzynowa z ziemniakami, ślepe ryby z myrdyrdą - zupa jarzynowa z ziemniakami mieszana w czasie gotowania
ślumper - przedmiot ociekający brudną wodą
śpiki - skronie
świętojanki - porzeczki (ale nie czarne) (niem. Johannisbeere - porzeczka)
śwignąć - rzucić
   

T


taśtać - nieść
tamdotąd - tam (niem. hierher)
tej! - ty, charakterystyczna forma zwrotu do znajomych (znany poznański kabaret lat 70. Laskowika i Smolenia właśnie stąd wziął swoją nazwę TEY). Wiara no tej, nie!
tetrać, stetrać - robić coś pracowicie, męczyć się (nad czymś), paprać, spaprać
to równak - to jednak
trzebno - trzeba
trzeszczok - małe, nieznośne, płaczliwe i krzykliwe dziecko
trzęsionka - galareta mięsna
tudutąd - tu (niem. hierhin)
tuk - szpik kostny
tuleja - niezdara
tutej - tutaj
tytka - torebka papierowa (niem Tüte)
   

U


ubrechtać - ubrudzić się, uśmiać się
umurzyć, omurzyć - pobrudzić czymś sypkim np. piaskiem, kurzem
ukrychać - uciąć, rozdrobnić
usiąść się - usiąść (niem. sich setzen)
uskromnić się - uciszyć się
uszporać - zaoszczędzić (określoną sumę bejmów) (niem. sparen - oszczędzać)
uślabrać - ubrudzić
uślumprany - umorusany, brudny
utonkać - umoczyć (niem. tunken)
   

W


wagować się - wahać się
wajcha - dźwignia, przekładnia
wartołka - ruchliwy malec
wazka - drewniana balia
wciągnąć się - również wprowadzić się (niem. zuziechen)
wej! - patrz, zobacz
wew - w
westka - kamizelka
wiara, wiaruchna - ludzie, grupa ludzi (jedno z najbardziej poznańskich określeń), np. wiara wraca z meczu - ludzie wychodzą ze stadionu; poszliśmy całą wiarą do kina - umówiliśmy się paczką znajomych
wiewiołga, wywielga - wilga
winkiel: zza winkla - zza rogu (niem. Winkel - kąt prosty)
wknaić się - wcisnąć się
wodnity - wodnisty, sposób tworzenia przymiotników np. pyry mogą być wodnite lub mączyte - ziemniaki mogą być wodniste lub mączyste (zawierać dużo skrobi)
wuchta - duża ilość czegoś
wuja - wujek, stryjek, ale też żartobliwy zwrot do kogoś: Tej, wuja!
wyciągnąć się - wyprowadzić się (niem. ausziehen)
wyćpić - wyrzucić
wyćwierzać się - wydziwiać, wybrzydzać
wygogolony - wydekoltowany
wyknaić - wyrzucić
wymarać - wyszukać, wymacać
wymborek - wiadro
wynuplać - wyciągnąć, znaleźć - Skąd to wynuplałeś?
wyndbojtle ze szlagzaną - kruche ciasteczka (wietrzniki) z bitą śmietaną w środku
wypłechtać - wypłukać
wystworzać fify - stroić żarty
wyszki - coś wyżej, wejść na wyszki - wejść np. na drabinę, mebel
wysztafirowany - wystrojony
   

Z


zakluczyć - zamknąć drzwi na klucz (niem. verschliessen)
zduczniały - nędzny, kiepski
zez - z
z gorem lub z deklem - być nie normalnym, nienormalnie się zachowywać. On ma z gorem
zgrudzić się - skurczyć się
zimne nóżki - galareta z mięsa
z ledwością - ledwie (niem. mit mühe)
zminąć - zmienić
zmir - spokój
zmuda, zmudzić - strata, stracić
związek - również w znaczeniu "połączenie kolejowe" (niem. Verbindung - związek, połączenie)
zwięzłowato - zwięźle
zwyczajny - przyzwyczajony do czegoś/kogoś
   

Ż


żybura, żubura - brudna, bardzo mętna ciecz
   

Charakterystyczne zwroty

  • Ależ bez niczego! - Oczywiście! Rozumie się!
  • Biegać na łyżwach - jeździć na łyżwach
  • Co ja za to mogę? - Co ja jestem temu winien?
  • Co to za jeden? - Kto to, kim on jest?
  • Dość to przyńdzie? - Ile to będzie kosztowało?
  • Elegant z Mosiny - odpowiednik "wystrojony jak cieć na Boże Ciało"
  • Gdzie ja wszędzie nie byłem! - Gdzie ja nie byłem!
  • Kapelusz dobrze siedzi - Kapelusz ma dobry rozmiar, dobrze się trzyma
  • Nie przychodź mi tak głupio! - Nie docinaj mi!
  • Ile to uczyni? - Ile to będzie kosztowało?
  • Jaki on jest stary? - Ile on ma lat?
  • Jak ty do tego przyjdziesz? - Jak ty to zrobisz?
  • Ja na to nie wychodzę! - Ja do tego nie dążę!
  • Mam ból zęba - Ząb mnie boli
  • Mam głód - Jestem głodny
  • Mieć za sobą lanię - Skończyć szkołę
  • Musieć się uśmiać - Uśmiać się
  • Musieć z kimś wiele wystać - Musieć przez kogoś wiele znieść
  • Nie wiedziałem sobie rady - Czułem się nie swojo, ponuro
  • Obłożyć chleb - przygotować kanapkę
  • Okno wygląda na ulicę - Okno jest od strony ulicy
  • Ona przychodzi mi taka znajoma - Ona wydaje mi się taka znajoma
  • Ona ci nic nie życzy - Ona ci źle życzy
  • Ona nie jest dziś do mówienia - Nie można z nią dziś rozmawiać
  • Ona stoi dobrze - Powodzi się jej dobrze
  • Ona została stać - Ona stanęła
  • Przepowiadać lekcję - powtarzać lekcję
  • Sprawić sobie śrubę - Upić się
  • Spuścić się na kogoś - Polegać na kimś
  • Stoi mi do dyspozycji - Mam to do dyspozycji, mogę tym zarządzać
  • To przyjdzie tu - To będzie tu
  • Coś wyszło - Coś skończyło się, uległo zniszczeniu
  • Trzymać sobie kogoś ciepło - Żyć z kimś w przyjaznych stosunkach
  • Tu dostaniesz kupić - Tu kupisz
  • Ty za to nie możesz - Nie jesteś temu winien
  • W gazecie stoi napisane - W gazecie jest napisane
  • Wygląda za niczym - Wygąda na coś bezwartościowego
  • Wystrojony jak do ośpic - ubrany z większą elegancją niż otoczenie (ośpice-blizna po szczepieniu ospy)
  • Zrobić łóżko - Pościelić łóżko
  • Zostać siedzieć w klasie - Siedzieć w klasie, repetować, powtarzać

Użytkownicy i propagatorzy gwary

Gwara_poznańska -
Niepodważalny wkład w zachowanie gwary miały legendarne już słuchowiska z cyklu "Blubry Starego Marycha" nadawane przez poznańską rozgłośnię Polskiego Radia od 1983. Autorem tekstów wygłaszanych przez Starego Marycha i jego żonę Frąckę był Juliusz Kubel, zaś w postać Marycha wcielał się Marian Pogasz. Postać ta choć fikcyjna urosła do rangi tak wielkiego symbolu, że 21 marca 2001 na poznańskim placu Wiosny Ludów odsłonięto pomnik Starego Marycha, którego twarz nosi rysy zmarłego Mariana Pogasza.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.