Fenicja to starożytny kraj przybrzeżny nad Morzem Śródziemnym na terenach dzisiejszego Libanu, zachodniej Syrii i północnego Izraela.
Południowa część Fenicji kończyła się górami Karmel i oddzielała Galileę w Palestynie od morza. Na północy Fenicja dochodziła w pewnych okresach aż do miasta Gabala (dzisiejsze Dżebele). Kraj ten ciągnął się więc z północy na południe na długości 200-320 km przy szerokości 10-50 km. Powierzchnia Fenicji była górzysta. Zalesione w starożytności góry Libanu piętrzą się wzdłuż całego kraju, tu i ówdzie przecięte żyznymi dolinami. Niekiedy góry zbliżają się tak do morza, że z trudem można przeprowadzić przez nie drogę. Wszystkie więc większe osiedla (Tyr, Sydon, Arwad i in.) znajdowały się nad morzem, kraj zaś położony dalej od morza był mało zaludniony. Dlatego też Fenicja prawdopodobnie nie miała nigdy wielu mieszkańców. Prócz lasów i ślimaka purpurowego (Murex trunculatus), z którego wyrabiano purpurę, bogactw naturalnych Fenicja nie posiadała. Nazwa Fenicja (gr. Foinike) prawdopodobnie jest ludową etymologią nazwy, którą nadawali sobie Fenicjanie. Później Grecy wyprowadzili tę nazwę od słowa foinos (krwawoczerwony).

Fenicjanie

Najstarsza ludność Fenicji jest zupełnie nieznana. W III tysiącleciu p.n.e. Fenicję zamieszkiwali już Fenicjanie. O ich pochodzeniu nie wiadomo nic pewnego. Według Herodota przybyli oni znad Morza Czerwonego przez Syrię. W każdym razie wiemy, że już około roku 2750 p.n.e. Fenicjanie założyli w Tyrze świątynię Melkarta. Musieli więc przybyć do Fenicji na początku trzeciego tysiąclecia z południa, jako fala ludów semickich, i tak właśnie, w oparciu o język, klasyfikuje się Fenicjan. Istnieje również pogląd (C. Autran "Pheniciens", 1920), iż Fenicjanie należeli do tzw. Ludów Morza (do których zaliczano m.in. dawnych Kreteńczyków, Etrusków, Sykulów), i że przybyli w trzecim tysiącleciu do Fenicji, podbijając zamieszkałych tam Semitów. Lud ten miał stworzyć tzw. kulturę egejską, ponieważ prowadził na Morzu Śródziemnym handel i zakładał kolonie. Dopiero około 1200 p.n.e. zajęli jego miejsce znów Semici. Autran powołuje się przede wszystkim na nazwy miejscowości takich jak Jordan, Hermon, Tyr, Byblos, które nie są semickie. Jednak listy z el-Amarna dowodzą, że około 1400 r. p.n.e. Fenicję zamieszkiwał lud prawie czysto semicki.

Język fenicki

Język Fenicjan znany jest przede wszystkim z licznych napisów, które znajdowano w wielu miejscowościach nad Morzem Śródziemnym. Najstarsze z napisów pochodzą z IX w. p.n.e., ale większość jest z V w. p.n.e. lub późniejsza. Napisy te są na ogół krótkie, samogłoski nie są oznaczane, a treść napisów mało urozmaicona. Z tego względu język Fenicjan jest mało znany. W komedii Plauta "Poenulus" (Kartagińczyk) znajduje się 10 wierszy w języku fenickim. Ze źródeł tych wynika, że język fenicki był co prawda odrębny, ale mało różnił się od hebrajskiego i moabickiego zaliczanych do języków semickich. Język fenicki używany w Kartaginie – najważniejszej z fenickich kolonii – znamy trochę z napisów, spośród których najstarsze pochodzą z IV w. p.n.e. Różni się on bardzo mało od właściwego fenickiego. Przetrwał w Afryce Północnej przynajmniej do IV w. po Chrystusie.

Ustrój państwowy starożytnej Fenicji

O ile wiadomo, Fenicjanie nigdy nie tworzyli jednego państwa, zawsze dzielili się na niezawisłe od siebie miasta, przeważnie rządzone przez królów, o władzy bardzo ograniczonej przez możne rody kupieckie. W Tyrze o wojnie i pokoju decydowano nawet wbrew woli królów. Pomimo to Fenicjanie bardzo chętnie przyznawali swym królom "boskie" pochodzenie. Drugą osobą w całej Fenicji był kapłan Melkarta Tynońskiego. Poza tym istniała prawie we wszystkich miastach Rada Starszych, której atrybutów jeszcze dobrze nie znamy. Przyjmuje się, że za czasów nowobabilońskich dominowała republikańska forma rządów z suffetami (sędziami) na czele. Za rządów perskich miasta Sydon, Tyr i Aradus tworzyły federację, jedyną w dziejach Fenicji.

Historia

Najdawniejszy okres historii Fenicji do roku 1600 p.n.e. jest jeszcze bardzo mało znany. Wiemy tylko, że już wtedy wpływy obce (w tym wypadku starobabilońskie) były bardzo silne. Od roku 1600 p.n.e. do 1100 p.n.e. Fenicja znajdowała się pod panowaniem Egiptu, który stał wtedy u szczytu swej potęgi. Listy z el-Amarna malują fenickie państewka jako ciągle z sobą walczące nędzne mieściny, z których żadna nie pomaga drugiej i żadna nie jest w stanie obronić się przed ludami ciągle napadającymi na nie ze wschodu. Listy z el-Amarna wymieniają kilkanaście miast fenickich: Akko, Arwad i inne. Z czasem niektóre miasta pozyskały dużą potęgę, w szczególności kiedy upadło państwo Hetytów, przez długi czas największych wrogów Fenicji. Okres względnej niezależności przeżywała Fenicja po upadku potęgi Egiptu, a przed podbojem przez potężniejszą Asyrię (1100-876 p.n.e.). Najbardziej znanym władcą tego okresu jest Hiram I (970-936), który rozbudował Tyr i utrzymywał przyjazne stosunki z Salomonem, królem Izraela. Innym znanym fenickim władcą tamtego okresu jest Ethbaal I (887-855), kapłan Astarty, później król Tyru.
Pierwsze napady asyryjskie (na Arwad) notuje historia już za Tiglatpilesara około roku 1100 p.n.e. W 876 p.n.e. Assurnazirpal III ściągał haracz roczny od Tyru, Sydonu i Byblosu. Salmanasarowi II podlegała już cała Fenicja. Sennaherib w roku 701 p.n.e. poskromił inspirowane z Egiptu powstanie w Fenicji. i zburzył całkowicie Sydon, który jednak w krótkim czasie podniósł się z ruin. Okres największej potęgi morskiej Fenicji przypadł na złotą erę Asyrii (709-664 p.n.e.). Gdy pod koniec VII w. p.n.e. asyryjskie imperium zawaliło się saiccy faraonowie znów położyli swą ciężką rękę na Fenicji, ale po klęsce pod Karkemisz (605 p.n.e.) nastąpił okres panowania potężnego państwa nowobabilońskiego, który trwał aż do upadku Babilonu w 538 p.n.e. W tym roku Fenicja stała się piątą satrapią perską. Najpotężniejszym miastem fenickim tego czasu był Sydon, zwłaszcza za panowania Stratona I (po fenicku Abdasztart, 374-362 p.n.e.), który utrzymywał przyjazne stosunki z Atenami. Za króla Tennesa wybuchło powstanie przeciwko Persom, lecz Tennes zdradził swe miasto – pomimo to został przez Persów ścięty w roku 346 p.n.e. Ostatnim królem sydońskim był Straton II (346-332 p.n.e.)
Okres panowania macedońskiego rozpoczął się po bitwie nad Issos (333 p.n.e.). Arwad, Byblos i Sydon witały zwycięskiego Aleksandra jako wybawiciela. Potężny Tyr odmówił jednak wpuszczenia załogi macedońskiej. Po 7-miesięcznym oblężeniu został zdobyty przez wojska Aleksandra. 8000 obywateli zabito, 30 000 sprzedano do niewoli. Za diadochów Fenicja przechodziła z rąk do rąk, będąc stałym kamieniem niezgody między Ptolemeuszami i Seleucydami. Najbardziej znany z tego okresu jest Sydon. Ten okres chaosu i kompletnego upadku Fenicji zakończyło przybycie Rzymian (Pompejusz, 64 p.n.e.). Nowi władcy przynieśli Fenicji długotrwały pokój i dali jej jednocześnie szeroką autonomię. Po podziale cesarstwa rzymskiego w 395 r. n.e. Fenicja znalazła się oczywiście we wschodniej części imperium. W VII w. została podbita przez Arabów i uległa arabizacji.

Fenicjanie i morze

Fenicjanie byli przede wszystkim narodem żeglarzy i kupców. Panowanie na morzu należało pierwotnie do Krety i dopiero po upadku kreteńskiej potęgi, przeszło ono na Fenicjan (po XII w. p.n.e.). Najdawniejszym celem wypraw fenickich (oraz miejscem zakładania kolonii) był Cypr. Później przyszła kolej na inne wyspy Morza Śródziemnego: Sycylię, Maltę, Sardynię, Korsykę oraz Afrykę Północną (Kartagina). Do najdalej położonych kolonii należały Tarszysz i Gadessa (dziś Kadyks) w Hiszpanii, skąd przywożono niezmiernie wtedy cenione srebro. Żeglarze feniccy pływali również za Gibraltar (m.in. na Wypsy Cynowe identyfikowane zazwyczaj z Brytanią), a na polecenie jednego z egipskich faraonów prawdopodobnie opłynęli Afrykę.

Wynalazki i wytwórczość

Wynalazcami Fenicjanie nie byli nigdy, ale niejeden wynalazek (przede wszystkim pismo), przejęty od innych ludów, udoskonalili i roznieśli po całym niemal Morzu Śródziemnym. Słynne były ich tkaniny i hafty, zwłaszcza purpurowe, oraz wyroby z metalów i szkła.

Sztuka

Sztuki własnej Fenicjanie nie stworzyli. Ulegali wpływom początkowo Asyrii i Egiptu, później Grecji. Najbardziej charakterystycznym zabytkiem Fenicji jest grobowiec króla Ahirama z Byblos. Postać króla spoczywa na leżącym lwie, po brzegach grobowca biegnie fryz z postaciami ludzkimi, składającymi królowi ofiary. Nad fryzem biegnie kant, ozdobiony liśćmi lotosu. Brzeg wieka posiada napis z XIII w. p.n.e. Świadczy on, że już wtedy język fenicki był w użyciu.

Religia

Religia Fenicjan jest bardzo mało znana. Istniało w starożytności pismo greckie o Fenicji "Foinikaka", jakoby z XIII w. p.n.e., które doszło do nas w przeróbce z I w. po Chrystusie. Wiadomości podane z tego źródła uważano przez długi czas po większej części za kłamstwa, najnowsze wykopaliska zdają się jednak niektóre z tych wiadomości potwierdzać. Napisy i monety fenickie zawierają po większej części tylko imiona bóstw i przy tym jedynie z późniejszej epoki. Ciekawe jest, że bóstwa morskie pojawiają się dopiero w epoce hellenistycznej, co wskazywałoby, iż Fenicjanie pierwotnie mieszkali w głębi lądu, jako rolnicy i pasterze. W każdym razie dawniejsze bóstwa fenickie mają wyraźny charakter naturalistyczny. Czczono w Fenicji pod różnymi postaciami siły i zjawiska przyrody. Bogów nazywano ogólnie elonim. Ogólną nazwą był też Baal, gdyż nie ma, wbrew bardzo powszechnemu mniemaniu jakiegoś określonego boga tej nazwy, są natomiast baalowie rozmaitych miast. Na przykład Baalem Tyru byl Melkart. Baalath (rodzaj żeński) Byblosu, słynna Astarte, właściwie była uosobieniem płodności (i dlatego miłości płciowej), potem również boginią księżyca. Do najważniejszych bóstw należał też Eszinun – Siła Życiowa, czczony zwłaszcza w Sydonie.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.