Esperanto to język międzynarodowy, mający swe źródła w systemie stworzonym przez Ludwika Zamenhofa w 1887. Twórca języka początkowo nazwał je po prostu 'internationa lingvo'. Esperanto (dosł. mający nadzieję) było początkowo pseudonimem Ludwika Zamenhofa.
Znakiem esperanto jest zielona gwiazdka (zieleń - kolor nadziei), która znajduje się także na fladze esperanckiej.

Cechy esperanto

Esperanto choć jest językiem sztucznym, ma wiele cech wspólnych z naturalnymi językami indoeuropejskimi. Nie tylko słownictwo jest prawie w całości indoeuropejskie, a fonetyka podobna do fonetyki współczesnych języków europejskich, ale też gramatyka ma wiele cech wspólnych z gramatyką europejskich języków indoeuropejskich (romańskich, germańskich i słowiańskich). Są to np.
  • morfologia i słowotwórstwo oparte w znacznym stopniu na morfologii języków indoeuropejskich
  • wyraźne przypadki - szczególnie mianownik i biernik (podmiot i dopełnienie), brak przypadka "tematu", występującego m.in. w chińskim i japońskim. (Przypadek tematyczny może pełnić rolę zarówno mianownika jak i biernika, polski przykład "co się tyczy samochodu to kupił", "co się tyczy Andrzeja to kupił" - oba mówią o tym że Andrzej kupił samochód, przy czym w tej samej formie gramatycznej jest raz podmiot a raz dopełnienie)
  • każda fraza rzeczownikowa ma liczbę - pojedynczą lub mnogą.
  • rzeczowniki po liczebnikach (oznaczających liczby większe od 1) występują w liczbie mnogiej (a nie w pojedynczej, jak np. w węgierskim).
  • wyraźnie wydzielone kategorie przymiotnika i przysłówka. W językach nieindoeuropejskich i w niektórych indoeuropejskich często nie ma tego podziału. W niektórych czasowniki pełnią funkcję indoeuropejskich przymiotników (japońskie akai - "być czerwonym").
  • odmienne są końcówki wyrazów, nie zaś początki wyrazów czy wszystkie samogłoski (jak w językach semickich)
  • przedimki (np. w - en) przed wyrazem określanym, w języku japońskim występują one po wyrazie określanym
  • liczebniki oparte o 10 i 1000, w języku japońskim są one oparte na 10 i 10000. Np. sto tysięcy to "100 x 1000", nie zaś jak w japońskim "10 x 10000", lub na 5 czy 20 jak w niektórych co bardziej egzotycznych językach.
  • bardzo prosty system zaimków pierwszej i drugiej osoby
  • system rodzajów oparty na kontraście ożywione-nieożywione i wewnątrz grupy ożywionej na kontraście męskie-żeńskie, z domyślną formą męską. W językach nieindoeuropejskich można często spotkać systemy o znacznie bogatszej strukturze rodzajów, szczególnie zaś o zróżnicowanej grupie nieożywionej.

Ewolucja esperanto

Choć powstało jako język sztuczny, nieustannie podlega od tej pory ewolucji językowej i jest w tym względzie bardziej podobne do języków naturalnych niż do większości języków sztucznych. Można by je określić językiem półsztucznym, półnaturalnym lub naturalizowanym. Żeby przedstawić skalę tych zmian należy wymienić choćby:
  • zmiany fonetyczne - zmiana głoski ĥ (hx) w k, ubezdźwięcznienie głoski h
  • zmiany morfologiczne - powstawanie nowych morfemów, wyparcie sufiksu -uj- przez -i- w znaczeniu kraju
  • wypieranie formy przyimkowej (en komenco = na początku) przez przysłówkową (komence) w wielu zwrotach, a także rozpowszechnienie się formy miejsca docelowego (hejmen = do domu)
  • użycie morfemów nie mających pierwotnie roli czasownikowej w miejsce czasowników
  • zmiany gramatyczne - powstanie ściągniętych czasów złożonych: końcówki -antas itd.
  • ogromne zmiany w słownictwie - zapożyczenia na szeroką skalę, szczególnie wyrazów naukowo-technicznych, wypieranie form złożonych przez zapożyczone (np. ĉipa = tani zamiast malmultekosta) i (rzadziej) zapożyczonych przez złożone
  • zmiany w systemie rodzajów - powstanie zaimków ri - zaimek osobowy liczby pojedynczej rodzaju nijakiego (ono) i iŝi (isxi) - zaimek osobowy liczby mnogiej rodzaju żeńskiego (one)
  • znaczne ograniczenie znaczenia podziału na morfemy gramatyczne i znaczeniowe, wiele morfemów gramatycznych (m.in. -et-, -eg-, -em-) występuje w funkcji znaczeniowej (eta = malutki, ega = olbrzymi, ema = skŀonny), wiele morfemów znaczeniowych w gramatycznej (m.in. vir- jako prefiks rodzaju męskiego)
Jest jak na razie najbardziej udanym projektem języka międzynarodowego, używanym przez setki tysięcy osób. Względem liczby użytkowników esperanto istnieje znaczna rozbieżność szacunków, szacunku na poziomie 1,5 miliona dokonał w latach osiemdziesiątych XX wieku prof. Sidney Culbert z uniwersytetu w Waszyngtonie, w swoim opracowaniu dotyczącym najczęściej używanych języków. Jest jednak bardziej prawdopodobne, że językiem tym płynnie posługuje się kilka razy mniej osób, tj. około 0,4-1 mln (na całym świecie członkami organizacji esperanckich jest ok. 20 tys. osób). Dla pewnej grupy ludzi, szacowanej na kilkaset do kilku tysięcy osób, jest on językiem rodzimym. Istnieje też wikipedia w esperanto

Fonetyka i pisownia

Wyrazy zwykle wymawia się tak jak się pisze, przy czym nie ma ścisłych zasad udźwięczniania dwóch kolejnych spółgłosek, z których jedna jest dźwięczna a druga bezdźwięczna (np. kv, ks).
Akcent pada zawsze na przedostatnią sylabę, za wyjątkiem przypadków elizji końcówki występujących w poezji.
Do zapisu esperanto używa się 27 liter:
Litera (w nawiasie zapis x-systemem)Wymowa - polski odpowiednik
aa
bb
cc
ĉ (cx)cz
dd
ee
ff
gg
ĝ (gx)
hh
ii (zawsze sylabotwórcze)
jj
ĵ (jx)ż
kk
ll
mm
nn
oo
pp
rr
ss
ŝ (sx)sz
tt
uu (zawsze sylabotwórcze)
ŭ (ux)ł
vw
zz

Aczkolwiek wszystkie głoski obecne w esperanto występują także w języku polskim, należy zwrócić uwagę na złożenia takie jak ŝi, ĉi, si i zi (np. kuŝi - por. kusić), w których nie dochodzi do palatalizacji (dla Polaka naturalniejsze jest wymawianie śi, ći, źi).
Dawniej używano też litery ĥ (hx) oznaczającej gardłową (dźwięczną) wersję h. Współcześnie nie używa się jej, gdyż większość mówiących nie czyni różnicy w wymowie ĥ i h. W słowach, w których używało się ĥ używa się współcześnie k, rzadziej ĉ lub h.
Do zapisu esperanto w sieci używa się jednej z metod:
  • Unikod (unikodo)
  • Latin 3
  • x system (x-sistemo)
  • h system (h-sistemo)
  • ĉapeloj - daszek po literze, w dwóch odmianach, postĉapeloj (c^ipa) i antaŭĉapeloj (^cipa)

Rzeczowniki

Rzeczowniki tworzy się dodając do tematu sufiks -o. Wszystkie morfemy sufiksowe należy umieścić przed sufiksem -o.
Rzeczowniki odmieniają się przez liczby i przypadki. Odpowiednie sufiksy to:
MianownikBiernik
Liczba pojedyncza-o-on
Liczba mnoga-oj-ojn

Przymiotniki

Przymiotniki tworzy się dodając do tematu sufiks -a. Przymiotniki odmieniają się przez liczby i przypadki, przy czym obowiązuje zgodność rzeczownika określanego z przymiotnikiem określającym.
MianownikBiernik
Liczba pojedyncza-a-an
Liczba mnoga-aj-ajn

Przysłówki

Przysłówki tworzy się sufiksem -e. Przysłówki kierunku mają biernik na -en. Oznacza on w tym kierunku. Np. nordo - północ geograficzna, norde - na północy, norden - na północ.
Istnieje też grupa przysłówków specjalnych, bez końcówki, np. nun - "teraz".

Stopniowanie przymiotników i przysłówków

Stopień wyższy tworzy się słowem pli stawianym przed przymiotnikiem lub przysłówkiem. Stopień najwyższy słowem plej.

Liczby

W esperanto są dwie liczby - pojedyncza i mnoga.
Liczbę zbiorową tworzy się morfemem sufiksowym -ar-. Np. arbo to drzewo, arboj - drzewa, a arbaro to zbiór drzew traktowany jako całość (najbliższe polskie tłumaczenie to las).

Osoby

Są 3 osoby - pierwsza, druga i trzecia. W zaimkach drugiej osoby nie ma rozróżnienia na liczbę pojedynczą i mnogą.

Rodzaje

Podobnie jak w językach indoeuropejskich, słowa domyślnie nie mają rodzaju, lub mają domyślny rodzaj męski. Rodzaj żeński dodaje się morfemem sufiksowym -in-, rodzaj męski morfemem prefiksowym vir-, rodzaj nijaki morfemem prefiksowym ge-.
Tak więc np.
patropatrinogepatro
ojciecmatkarodzic

hundovirhundohundino
pies dowolnej płcipies - samiecsuka

Zaimki osobowe

Podstawowe zaimki osobowe to:
Liczba pojedynczaLiczba mnoga
1 osobamini
2 osobavi
3 osoba, rodzaj męskiliili
3 osoba, rodzaj żeńskiŝi
3 osoba, rodzaj nijakiĝi
zaimek zwrotny (odpowiednik polskiego się)si
zaimek bezosobowyoni

Stosuje się także inne zaimki:
  • ci (ty) - zaimek drugiej osoby liczby pojedynczej zaproponowany przez Zamenhofa, rzadko używany
  • ri (on/ona) - zaimek trzeciej osoby liczby pojedynczej stosowany w Riismo
  • iŝi (one) - zaimek trzeciej osoby liczby mnogiej r. żeńskiego
Zaimki dzierżawcze tworzy się dodając jedną z końcówek przymiotnika (-a, -an, -aj lub -ajn).
Zaimki, podobnie jak rzeczowniki, odmienia się przez przypadki. W bierniku dodaje się -n.
Zaimek bezosobowy używa się w zwrotach typu "nie wolno palić" (oni ne darfas fumi)

Przedimek określony

Przedimek określony to la. Jego użycie jest dość dowolne.

Liczebniki

Podstawowe morfemy liczebnikowe to:
0nul
1unu
2du
3tri
4kvar
5kvin
6ses
7sep
8ok
9naŭ
10dek
100cent
1000mil

Liczebniki główne formuje się przez sklejanie, wg zasad:
  • nie ma potrzeby stawiać unu przed dek, cent czy mil
  • dziesiątki (X0) tworzy się sklejając morfemy X + dek, np. 20 = dudek
  • setki (X00) tworzy się sklejając morfemy X + cent, np. 200 = ducent
  • tysiące (X000) tworzy się sklejając morfemy X + mil, np. 2000 = dumil
  • dla liczb tysięcy od 1 do 999, konstruuje się liczbę tysięcy po czym stawia się morfem mil, np 120 000 = cent dudek mil
  • skleja się kolejne morfemy od odpowiadającego największej do odpowiadającego najmniejszej liczbie, np. 123 = cent dudek tri
  • miliony i wyższe liczby konstruuje się za pomocą rzeczowników miliono, miliardo itd.

Czasowniki

W esperanto występują 3 czasy proste, bezokolicznik i tryb rozkazujący i przypuszczający.
Czas teraźniejszy-as
Czas przeszły-is
Czas przyszły-os
Bezokolicznik-i
Tryb rozkazujący-u
Tryb przypuszczający-us

Imiesłowy tworzy się morfemami sufiksowymi:
Strona czynnaStrona bierna
Czas teraźniejszy-ant--at-
Czas przeszły-int--it-
Czas przyszły-ont--ot-

Czasy złożone i stronę bierną tworzy się za pomocą czasownika posiłkowego być (estas) i odpowiedniego imiesłowu. Dopełnienie bliższe w stronie biernej oznacza się słówkiem de: Można połączyć obie te formy w jedną, bez używania esti:
  • "To będzie zrobione" = tio estos farita lub tio faritos.
  • "Pies goni kota" = hundo postkuras katon
  • "Kot jest goniony przez psa" = kato estas postkurata de hundo lub kato postkuratas de hundo

Zaimki i przysłówki specjalne

Dużą grupę zaimków tworzy się systematycznie. Zaimki te są odmienne. I tak zaimki na -a odmieniają się jak przymiotniki, na -u i -o jak rzeczowniki, na -e przyjmują też formę kierunku -en.
Zaimki wskazujące mają domyślnie formę dalszą (tio = "tamto"). Formę bliższą tworzy się dodając słowo ĉi przed lub po zaimku, np. tio ĉi = "ten".
Wiele z tych zaimków nie ma odpowiedników w języku polskim, zostało więc podane przybliżone tłumaczenie.
Nieokreślone I-Pytające i względne KI-Wskazujące TI-Upowszechniające ĈI-Przeczące NENI-
osoba oraz zaimki wyboru -U ktoś IU kto KIU tamten TIU wszyscy ĈIU nikt NENIU
cecha -A jakiś IA jaki KIA taki TIA każdego rodzaju ĈIA żaden, żadnego rodzaju NENIA
rzecz -O coś IO co KIO tamto TIO wszystko ĈIO nic NENIO
przynależność -ES czyjś IES czyj KIES tego TIES należący do wszystkich ĈIES niczyj NENIES
miejsce -E gdzieś IE gdzie KIE tam TIE wszędzie ĈIE nigdzie NENIE
sposób -EL jakoś IEL jak KIEL w ten sposób TIEL każdym sposobem ĈIEL w żaden sposób NENIEL
czas -AM kiedyś IAM kiedy KIAM wtedy TIAM zawsze ĈIAM nigdy NENIAM
ilość, nasilenie -OM ileś IOM ile KIOM tyle TIOM każdą ilość ĈIOM nic, żaden, wcale NENIOM
przyczyna -AL z jakiegoś powodu IAL dlaczego KIAL dlatego TIAL z każdego powodu ĈIAL bez powodu NENIAL

Imiona i nazwy własne

Imiona męskie kończą się na -o, żeńskie na -a.
Zdrobnienia imion męskich konstruuje się ucinając je po dowolnej sylabie i dodając -ĉjo. Np. Johano na 'Joĉjo'.
Zdrobnienia imion żeńskich analogicznie z końcówką -njo. Np. Maria na Marinjo lub Manjo.
Czasem używa się też tych zasad do zdrabniania rzeczowników. Np. paĉjo = "tatuś", panjo - "mamusia".

Pytania

Pytania tworzy się za pomocą zaimków ki-. Tam, gdzie wymagana jest odpowiedź tak lub nie, stosowane jest słowo ĉu (czy) na początku: Ĉu vi parolas esperante?. Odpowiada się jes (tak) lub ne (nie).

Słownictwo

Słownictwo esperanto pochodzi w większości z istniejących języków europejskich. Są to głównie słowa o pochodzeniu romańskim oraz słowa międzynarodowe (typu radio), w mniejszym stopniu słowa o pochodzeniu germańskim (np. hundo - pies) oraz pochodzące z innych języków.
Słownictwo powinno być w znacznej mierze zrozumiałe dla każdego kto zna dowolny język romański, np. włoski lub hiszpański.
Wiele słów to dawne morfemy gramatyczne które wyszły poza swoją pierwotną funkcję, np.:
etetroszeczkę
egaogromny
emaskłonny do

Słowotwórstwo

Esperanto jest językiem aglutynacyjnym z bardzo bogatym i regularnym słowotwórstwem.
Słowa można tworzyć przez sklejanie morfemów. Dla potrzeb brzmienia można dodać między morfemy łącznik -o-. Jest też bogata grupa morfemów prefiksowych i sufiksowych zmieniająca znaczenie słów.
We współczesnym esperanto nie ma ostrego podziału na morfemy znaczeniowe i gramatyczne. Morfemy znaczeniowe w funkcji morfemów gramatycznych występują zazwyczaj na pozycji prefiksowej.

Prefiksy

PrefiksZnaczeniePrzykłady
bo-pokrewieństwo przez małżeństwopatro = ojciec - bopatro = teść, frato = brat - bofrato = szwagier
dis-rozdzieleniedoni = dawać, disdoni = rozdawać
duon-połowiczniehoro = godzina, duonhoro = pół godziny, patro = ojciec, duonpatro = ojczym
ek-początek lub krótkotrwałość czynnościdormi = spać, ekdormi = zasnąć, usnąć
eks-byłyeksministro = eksminister, były minister
fi-moralne potępienielibro = książka, filibro = zła książka
ge-rodzaj nijaki, obojga płcipatro = ojciec, patrino = matka, gepatroj = rodzice, ojciec i matka, ojcowie i matki, gesinjoroj państwo
mal-przeciwieństwobono = dobro, malbono = zło
mis-błędnieaŭdi = słyszeć, misaŭdi = przesłyszeć się
pra-dawnyavo = dziadek, praavo = pradziadek
re-powtórzenie lub powrótskribi = pisać, reskribi = przepisać
retro-wstecz
vir-rodzaj męski

Sufiksy

SufiksZnaczeniePrzykłady
-aĉ-obrzydzenie, zła jakośćdomo = dom, domaĉo = rudera
-ad-długotrwałość lub powtarzalność czynności
-aĵ-przedmiot mający daną cechę, produkt danej czynności
-an-członek, mieszkaniec, wyznawcaPollando = Polska, Pollandano = Polak
-ar-liczba zbiorowaarbo = drzewo, arbaro = las
-ebl-nadawanie się dolegi = czytać, legebla = czytelny
-ec-cechaalta = wysoki, alteco = wysokość
-eg-duże natężeniemanĝi = jeść, manĝegi = obżerać się
-ej-miejscelerni = uczyć się, lernejo = szkoła
-em-skłonnośćmanĝi = jeść, manĝema = łakomy
-end-do zrobienia
-er-część czegośĉeno = łańcuch, ĉenero = ogniwo
-estr-zarządcaurbo = miasto, urbestro = burmistrz
-et-małe natężenie, zdrobnienieplori = płakać, ploreti = popłakiwać,
pordo = drzwi, pordeto = drzwiczki
-id-młody osobnik, dzieckohundo = pies, hundido = szczeniak
-ig-zmieniać cechę czegośakra = ostry, akrigi = ostrzyć
-iĝ-stawać się
-il-narzędziehaki = rąbać, siekać, hakilo = siekiera
-in-rodzaj żeński
-ind-wart czegośkredi = wierzyć, kredinda = wiarygodny
-ing-nasada, pochwakandelo = świeca, kandelingo = świecznik
-ism-podobne do polskiego -izm
-ist-zawód, hobbyscienco = nauka, sciencisto = naukowiec
-obl-krotnośćduobla = dwukrotny
-on-ułamekduono = połowa
-op-liczebnik zbiorowyduope = w dwójkę
-uj-pojemnik na coś, drzewo o danych owocachmono = pieniądze, monujo = portfel
-ul-osobnik mający daną cechęriĉa = bogaty, riĉulo = osoba bogata
-um-tzw. sufiks uniwersalny, stosowany kiedy żaden inny nie pasuje

Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.