Ta strona odnosi się do nadrzędu gadów naczelnych. Aby znaleźć informacje o czasopiśmie kliknij tutaj
Dinozaury
Systematyka
Domenaeukarioty
Królestwozwierzęta
Typstrunowce
Podtypkręgowce
Gromada:gady
Podgromada:diapsydy
???:archozaury
Nadrząd:dinozaury
Nazwa łacińska
Dinosauria

Dinozaury (Dinosauria - gr. deinos - straszny + sauros - jaszczur) — grupa wymarłych lądowych archozaurów (gadów naczelnych) żyjących od późnego triasu do końca kredy (ok. 230-65 mln lat temu) na wszystkich kontynentach. Grupa obejmuje dwa rzędy: Saurischia (gadziomiedniczne) oraz Ornithischia (ptasiomiedniczne).
Przez znaczną część XX wieku dinozaury nie były uważane za naturalną jednostkę systematyczną, a nazwę tę stosowano jedynie dla zbiorczego określenia dwóch rzędów lądowych gadów z podgromady archozaurów - Saurischia i Ornithischia. Obecnie dinozaury uważa się za ważny (naturalny) takson - nadrząd w hierarchii linneuszowskiej, w skład którego włącza się zazwyczaj także ptaki, bo bez nich stają się grupą parafiletyczną, a więc sztuczną. Dlatego mówiąc o dinozaurach w tradycyjnym znaczeniu (wymarłych mezozoicznych nielatających gadów naczelnych) często używa się określenia non-avian dinosaurs, czyli "nie-ptasie dinozaury".

Charakterystyka

Niemal wszystko co możemy powiedzieć o dinozaurach, wiemy z informacji odczytanych z ich szkieletów i innych skamieniałości (tropów, odcisków części miękkich). Chociaż rzadko zdarza się znaleźć kompletny szkielet, to jednak nawet z ich poszczególnych fragmentów można zrekonstruować wygląd całego dinozaura. Odciski miękkich części ciała jak skóra to wyjątkowa rzadkość. Rekonstruując szkielet przez porównanie rozmiaru i morfologii szkieletu do kości innego podobnego gatunku dinozaura, którego odnaleziono więcej części szkieletu i dopasowywanie mięśni do zaczepów na szkielecie to wciąż tylko zgadywanka. Dinozaury, które znamy z wykopalisk stanowią zaledwie drobny procent spośród tych zwierząt jakie żyły na Ziemi i wymarły.

Budowa

Dinozaury miały cztery kończyny (tylne na ogół wyraźnie dłuższe od przednich), zakończone pazurami (u niektórych grup roślinożerców przypominających tępe kopyta). Ciało pokryte było łuskowatą, wodoszczelną skórą. Przynajmniej mniejsze dinozaury drapieżne miały w różnym stopniu rozwinięte pióra. Składały jaja pokryte twardymi skorupkami o budowie podobnej do ptasiej. Najbliższymi współcześnie żyjącymi krewniakami dinozaurów są ptaki a dalekimi krokodyle. Szkielety dinozaurów i ptaków posiadają wiele cech niespotykanych u innych zwierząt, np. przekształcenie nóg usprawniające bieg. Innymi ich wspólnymi cechami są lekkie kości kończyn (i obecność jam w wielu kościach, być może mieszczących worki powietrzne), szczegóły budowy czaszki oraz zawiasowy staw skokowy.

Poruszanie się

Dzisiejsze gady mają kończyny ustawione nieco na boki. Natomiast budowa kości kończyn dinozaurów, ich powierzchni stawowych, główek stawowych, połączenia z miednicą, połączenia z pasem barkowym wskazują na to, że kończyny te ustawione były w płaszczyźnie pionowej co jest nieporównalnie wydajniejsze przy poruszaniu się. Na takich kończynach można szybko chodzić, szybko biegać; łatwiej na takich pionowych kończynach unosić ciężar ciała, co mogło być powodem, dzięki któremu wśród dinozaurów są formy gigantyczne, największe zwierzęta jakie kiedykolwiek chodziły po ziemi. O sposobie poruszania się dinozaurów mówi nam nie tylko budowa ich kości (w tym ślady przyczepów mięśni), ale także ich tropy (ślady marszu, odpoczynku, polowań, a nawet pozostawione przez zwierzęta płynące w płytkiej wodzie).

Stałocieplność

Istnieje wiele przesłanek świadczących o tym, że dinozaury nie były tak "zimnokrwiste" jak dzisiejsze gady. Ich pionowo ustawione kończyny umożliwiające efektywniejsze poruszanie się mają sens jeżeli przemiana materii w organizmie jest na tyle wysokim poziomie, że dobrodziejstwa tej konstrukcji są w pełni wykorzystywane. Organizm zużywa więcej paliwa, które w zamian za to pozwala na efektywność bez przerwy. Tradycyjne określenia zimnokrwistość i ciepłokrwistość są mylące, bo np. gdy jaszczurki nagrzeją się na słońcu, to też są ciepłokrwiste. Prawidłowym określeniem jest ektotermiczność - wykorzystywanie ciepła z otoczenia i endotermiczność - wytwarzanie ciepła metabolicznego do regulacji temperatury ciała. Dzisiejsze gady są ektotermiczne, tzn., że ich aktywność ruchowa jest uzależniona od temperatury otoczenia. Zwierzęta endotermiczne dysponują własnym wewnętrznym źródłem ciepła, więc nie są uzależnione od dostawy ciepła z otoczenia, ale w zamian za to muszą jeść ok. 10 razy więcej od zwierząt zmiennocieplnych.
  • Czy możemy stwierdzić jaki był metabolizm, czyli poziom przemiany materii u dinozaurów? Bardzo dobrą informację dają nam kości, a mianowicie ich budowa histologiczna. Jeśli przetniemy kość dinozaura i zrobimy cienki szlif, a następnie obejrzymy go pod mikroskopem, to zauważymy, że taka kość różni się od kości innych gadów, bo jest bardzo unaczyniona. Bardzo dużo naczyń krwionośnych zawierają kości u zwierząt endotermicznych - ptaków i ssaków, więc jest to przesłanka za stałocieplnością dinozaurów.
  • Inna przesłanka wynika z geometrycznej zależności, że zwiększaniu rozmiarów liniowych towarzyszy wzrost objętości i masy do sześcianu, a powierzchni tylko do kwadratu. Tak więc duże i bardzo duże dinozaury miały stosunkowo małą powierzchnię ciała w stosunku do objętości. Dlatego tempo wymiany ciepła z otoczeniem było niewielkie, i nawet przy niskim poziomie metabolizmu, zwierzęta zachowywały stabilną temperaturę ciała.
  • W 1993 wydobyto w Dakocie Południowej dinozaura z rodziny tescelozaurów ze skrzemionkowanymi (silifikacja tkanek miękkich) częściami miękkimi w klatce piersiowej. Za pomocą tomografu komputerowego prześwietlono klatkę piersiową i utworzono jej trójwymiarowy obraz. Okazało się, że jego serce w ogóle nie przypomina serca dzisiejszych gadów a jest takie jakie mają ptaki i ssaki. Serce takie złożone z dwóch komór i dwóch przedsionków tłoczy krew bogatą w tlen dzięki czemu jego właściciel mógł pozwolić sobie na szybszy metabolizm a co za tym idzie na niezależność od temperatury otoczenia.
  • W świetle odkryć z ostatnich lat wiemy z całą pewnością, że przynajmniej dinozaury mniejszych rozmiarów były pokryte piórami przypominającymi pędzelkowate pióra półpuchowe ptaków. Pióra te, niezależnie od tego, czy ich pierwotnym zadaniem była ochrona przed zimnem, czy powstały jako przystosowanie do lotu, musiały spełniać funkcję termoizolacyjną, taką jaką spełniają u ptaków lub sierść u ssaków.
A więc podsumowując: sprawne kończyny to stała aktywność, a bogato unaczynione kości i dwukomorowe serce to podobieństwo do zwierząt stałocieplnych. Powolne oddawanie ciepła do otoczenia nie dopuszczało do wychłodzenia. Tak więc wydaje się bardzo prawdopodobne, że nawet jeśli dinozaury nie były endotermiczne w takim stopniu, w jakim są nimi dzisiejsze ptaki czy ssaki, różniły się regulacją ciepłoty ciała od dzisiejszych gadów.

Rozmiary

Dotychczasowe znaleziska dinozaurów świadczą o tym, że były to największe zwierzęta lądowe jakie kiedykolwiek chodziły po Ziemi.
Spośród dinozaurów, których szkielety odkopano w komplecie i są wystawione w muzeach, najwyższym i najcięższym jest brachiozaur, znaleziony w Tanzanii w 1908 roku. Obecnie jest wystawiony w Muzeum Humboldta w Berlinie. Ma 12 m wysokości; prawdopodobnie zwierzę ważyło za życia 30,000–60,000 kg (30–60 ton). Najdłuższy szkielet wystawiony w muzeum, mający 27 m, należał do diplodoka. Został odkryty w Ameryce Północnej w stanie Wyoming, i jest eksponowany w Muzeum Historii Naturalnej im. Carnegiego w Pittsburgu od 1907 roku.
Największe i najdłuższe dinozaury znane są tylko z fragmentów szkieletu. I tak znane od lat siedemdziesiątych lub późniejszych: masywny argentynozaur, który mógł ważyć 80,000–100,000 kg (80–100 ton), i mierzyć ponad 45 m długości i najwyższy zauroposejdon 18 m wysokości, a więc mógłby zaglądać do okien na 6 piętrze.
Żadna inna grupa lądowych zwierząt nie może się z nimi równać. Największy słoń rekordzista ważył tylko 12,000 kg (12 ton), a najwyższa żyrafa sięgała jedynie 6 m wysokości. Nawet olbrzymie kopalne ssaki jak bezrogie nosorożce (paraceraterium, czyli indrikoterium lub baluchiterium) i mamut był karzełkami przy olbrzymich zauropodach. Jedynie nieliczne wodne zwierzęta zbliżają się do ich rozmiarów, a wieloryb płetwal błękitny przewyższa je gdyż waży do 200,000 kg (200 ton) i mierzy 33,5 m długości.
Najmniejsze znane dinozaury były wielkości wrony albo kury. Microraptor, Parvicursor, i Saltopus miały do 60 cm długości.

Historia odkryć

Najwcześniejsze pisane wzmianki o kościach dinozaurów pochodzą z Chin sprzed 2400 lat. Chińczycy przypisywali im tradycyjnie właściwości magiczne. W 1677 angielski przyrodnik, Robert Plot zilustrował kość dinozaura, publikując jej rysunek w książce Historia naturalna hrabstwa Oksford. Jednak pierwsze odkrycie naukowe dinozaura przypisuje się doktorowi Gideonowi Mantellowi oraz jego żonie, Mary Ann Mantell, którzy w 1822 znaleźli ząb Iguanodona w kamieniołomach niedaleko Lewes na południowym wybrzeżu Anglii. Po raz pierwszy nazwy dinosauria użył w 1842 słynny angielski anatom i paleontolog Richard Owen.

Ewolucja dinozaurów

Najstarsze szczątki dinozaurów znaleziono na Madagaskarze, a ich wiek szacuje się na ok. 225-230 mln lat co odpowiada końcowi środkowego triasu i należały do grupy prozauropodów czyli prymitywnych dinozaurów roślinożernych. O kilka milionów lat młodsze znaleziono w Argentynie. Były to niewielkie drapieżniki mające ok. metra długości z grupy paleoteropodów. Dinozaury pojawiły się w triasie, kiedy wszystkie kontynenty były ze sobą połączone w olbrzymi prakontynent, zwany Pangeą. Klimat był suchy i gorący. Za ich bezpośrednich przodków uważa się tzw. tekodonty, będące najbardziej prymitywnymi gadami naczelnymi. Z tego okresu znamy np. mięsożerne celofyzy, eoraptory, hererazaury oraz roślinożerne plateozaury. Po triasie, ok. 200 mln lat temu, nastał okres jurajski. Klimat stał się bardziej wilgotny, a kontynenty zaczęły się rozdzielać. Wzrosła także różnorodność gatunków dinozaurów. Pojawiły się ogromne, długoszyjne zauropody jak np. brachiozaur, apatozaur, diplodok, opancerzone stegozaury oraz wielkie drapieżniki np. allozaur, dilofozaur, ceratozaur. Ok. 144 mln lat temu zaczął się ostatni okres ery mezozoicznej, kreda. Klimat jeszcze gorący stopniowo się ochładzał. W tym okresie dinozaury osiągnęły największe zróżnicowanie. Pojawiły się posiadające rogi ceratopsy jak np. triceratops, chasmozaur, styrakozaur, niewielkie drapieżniki np. owiraptor, welociraptor, troodon, deinonych, ornitopody np. iguanodon, majazaura, parazauroloforaz chyba najbardziej znany spośród dinozaurów, tyranozaur.

Dlaczego wymarły

65 mln lat temu nagle wymarło wraz z dinozaurami ponad trzy czwarte innych mieszkańców Ziemi. Było to jedno z 5 wielkich wymierań w dziejach życia, bynajmniej nie największe. Naukowcy nadal spierają się, co było przyczyną tego wielkiego wymierania kredowego, ale prawdopodobnie nastąpiła jakaś katastrofa z kosmosu - uderzenie meteorytu o średnicy 10 km. Krater po takim uderzeniu został odkryty w Meksyku koło Półwyspu Jukatan pod wodami Zatoki Meksykańskiej. Na dnie Morza Północnego odkryto Krater Silverpit, który jak się przypuszcza, powstał w tym samym okresie. Istnieje hipoteza według, której z Ziemią zderzyła się kometa rozerwana siłami pływowymi. Wydarzenie to mogło wyglądać podobnie do kolizji komety Shoemaker-Levy 9 z Jowiszem. Uderzenie komety spowodowałoby ochłodzenie klimatu na długi okres. Do kolejnej ery, kenozoicznej, nie dotrwały żadne dinozaury. Pozostały po nich ptaki, których przodkami były teropody.

Systematyka

  • Nadrząd: dinozaury
    • Rząd: dinozaury gadziomiedniczne (Saurischia)
      • Podrząd: teropody (Theropoda)
      • Podrząd: zauropodomorfy (Sauropodomorpha)
        • Infrarząd prozauropody (Prosauropoda)
        • Infrarząd zauropody (Sauropoda)
    • Rząd: dinozaury ptasiomiedniczne (Ornithischia)
      • Podrząd: tyreofory (Thyreophora) d. opancerzone
        • Rodzina stegozaury
        • Rodzina ankylozaury d. pancerne
      • Podrząd: ornitopody (Neornithischia) d. ptasionogie
        • Rodzina hipsylofodony (Hypsilophodontidae)
        • Rodzina iguanodonty (Iguanodontidae)
        • Rodzina hadrozaury (Hadrosauridae) d. kaczodziobe
      • Podrząd: marginocefale
        • Rodzina pachycefalozaury d. grubogłowe
        • Rodzina ceratopsy d. rogate
        • Rodzina psitakozaury d. papugodziobe
zob. też Drzewo systematyki dinozaurów
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.