Diecezja_warmińska -

Diecezja warmińska - diecezja katolicka w historycznych Prusach w latach 1243-1992, od 1992 archidiecezja.

Utworzenie diecezji i jej granice

Diecezja warmińska utworzona została dekretem legata papieskiego Wilhelma - biskupa Modeny z dnia 4 lipca 1243 roku. Tym samym dekretem utworzone zostały trzy inne diecezje: chełmińska, pomezańska i sambijska. Diecezje (za wyjątkiem chełmińskiej) utworzono na terenach zajmowanych przez pogańskich Prusów - warmińska wzięła nazwę od Warmów. Dekret Wilhelma z Modeny w tym samym roku 30 lipca 1243 zatwierdził papież Innocenty IV. Pierwszym biskupem warmińskim powołanym przez papieża 6 października 1250 roku był biskup Anzelm. Diecezja warmińska była największa z wyżej wymienionych. Granice diecezji warmińskiej w jej ostatecznym kształcie (przed 1525 r.) przebiegały w sposób następujący: od północnego-zachodu wzdłuż Zalewu Wiślanego do rzeki Pregoły, dalej granica północna biegła lewym brzegiem Pregoły, aż za miasto Wystruć do rzeki Węgorapy. Dalej granica wschodnia biegła lewym brzegiem Węgorapy do najdalej wysuniętej na wschód części jeziora Mamry. Dalej (północna granica) wzdłuż linii równoleżnikowej prosto na wschód do granicy litewskiej. Leżąca przy granicy Gołdapia znajdowała się już na terenie diecezji sambijskiej. Granica wschodnia biegła wzdłuż granicy krzyżacko-litewskiej, a granica południowa biegła wzdłuż ówczesnej granicy biskupstwa płockiego (w przybliżeniu wzdłuż granicy polsko-niemieckiej z 1939 r.), aż do rzeki Omulew. Dalej diecezja warmińska graniczyła z diecezją pomezańską. Dalej granica biegła wzdłuż rzeki Omulew, Jeziora Omulew, dalej w kierunku północnym na pewnym odcinku wzdłuż rzeki Pasłęki i dalej do jeziora Drużno. Diecezja warmińska znajdowała się na etnicznych pruskich terytoriach: Pogezanii, Warmii, Natangii, Barcji i Galindii. Terytorium diececji określa także sieć parafii zgrupowanych wówczas w 14 arichiprezbiteratach (dekanatach): braniewski, elbląski, fromborski, krzyżborski, ornecki, pieniężnieński, iławecki, dobromiejski, lidzbarski, jeziorański, biskupiecki, frydlądzki, reszelski i sępopolski. Po wprowadzeniu na terenie Prus Książęcych jako obowiązującego wyznania luterańskiego przez księcia Albrechta "odpadły" archiprezbiteraty wraz z parafiami w miejscowościach: Krzyżbork (niem. Kreuzburg, dziś w obwodzie kaliningradzkim), Iława Pruska (niem. Preussisch Eylau, ros. Bagrationowsk, obecnie w obwodzie kaliningradzkim), Frydląd (niem. Friedland, ros. Prawdińsk w obwodzie kaliningradzkim) i Sępopol. W 1525 r. z ogólej liczby 243 kościołów (parafialnych i filialnych) 143 odpadły na rzecz nowego wyznania, lub zostały opuszczone. W 1772 parafii było 78.

Wydzielenie dominium biskupiego

Na mocy wcześniej zawartego układu w każdej z pruskich diecezji (za wyjątkiem chełmińskiej) jedna trzecia obszaru diecezji była dominium biskupim, a pozostała część diecezji była zarządzana (gospodarczo i militarnie) przez krzyżaków. W diecezji warmińskiej owo dominium było w jednym kompleksie, a na terenie pozostałych diecezji części biskupie były rozproszone po terenie każdej z diecezji. Dominium warmińskie przyjęło z czasem nazwę Warmii. Na terenie Warmii lokowane były wszystkie główne instytucje kościelne diecezji warmińskiej. Dominium warmińskie podzielone zostało na dziesięć komornictw. Trzy komornictwa znajdowały się pod zarządem kapituły warmińskiej, a pozostałe w gestii biskupów warmińskich. Na terenie dominium biskupiego sprawami administracyjno-gospodarczymi i wojskowymi zajmował się wójt krajowy, który miał siedzibę początkowo w Braniewie, później w Lidzbarku i w Jezioranach. Obok wójta krajowego na szczeblu dominium występował też ekonom biskupi. Był to jakby minister finansów biskupstwa.
Na temat biskupstwa warmińskiego w "Geografii historycznej ziem dawnej Polski" (wydanie 1900 r.) Zygmunt Gloger pisał w sposób następujący: "...Przez traktat toruński roku 1466 i unię ziem pomorsko-pruskich z Polską, biskupi warmińscy zyskali bardzo wiele, bo pozbywali się uciążliwego zwierzchnictwa Zakonu, a stawali się niby prymasami polskiego Pomorza, prezydując z urzędu w "generałach pruskich", czyli sejmach prowincyi, złożonej z trzech wojewodztw: pomorskiego, chełmińskiego i malborskiego, do którego i księstwo Warmińskie się zaliczało. ... Hozyusz wysoko podniósł znaczenie biskupstwa Warmińskiego, pierwszy był na tej katedrze kardynałem. Po nim szli kardynałowie, synowiec króla Stefana, Jędrzej Batory, i królewicz Jan Olbracht, syn Zygmunta III. Czwartym kardynałem na tej katedrze był Michał Stefan Radziejowski. Kiedy biskupstwo Sambieńskie w Prusiech krzyżackich przyjęło luteranizm, biskup warmiński objął władzę duchową nad pozostałymi tam katolikami i, dodawszy sobie tytuł sambieńskiego przybrał do swojej dyecezyi Królewiec i rozszerzył ją aż po Niemen ..."
Obok głównej rezydencji w Lidzbarku biskupi warmińscy posiadali jeszcze pięć zamków, dwa pałace (przy kolegiacie w Dobrym Mieście i przy katedrze we Fromborku) oraz dwie rezydencje letnie w Smolajnach i Sątopach-Samulewie.

Diecezja warmińska w strukturze hierarchicznej Kościoła

Diecezja warmińska formalnie podlegała metropolii w Rydze. Arcybiskupstwo w Rydze utworzone zostało w 1254r. przez papieża Aleksandra IV. Władza arcybiskupów ryskich na terenie diecezji warmińskiej była raczej symboliczna i formalnie trwała do 1566r., kiedy to arcybiskup Wilhelm, młodszy z braci księcia Albrechta, doprowadził do sekularyzacji arcybiskupstwa ryskiego. Po pokoju toruńskim w 1466r. diecezja chełmińska włączona została do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, a diecezja warmińska jakby zawisła w powietrzu. Hierarchowie warmińscy byli przeciwni włączeniu diecezji do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, a biskup warmiński Łukasz Watzenrode w 1504r. wyszedł z projektem utworzenia metropolii warmińskiej. Plany te mimo poparcia króla Aleksandra nie zostały zrealizowane. Diecezja warmińska potwierdzenie wyłączenia formalnie uzyskała w 1742r. po uzyskaniu od Stolicy Apostolskiej przywileju krzyża i paliusza metropolitalnego. Diecezja ta podlegała bezpośrednio Rzymowi do 1929r. W roku 1930 papież Pius XI włączył diecezję warmińską do metropolii we Wrocławiu. Bulla papieska z 1930r. określała też obszar diecezji warmińskiej. Obejmowała ona całe terytorium niemieckich Prus Wschodnich. Uregulowanie spraw administracji kościelnej na ziemiach przyłączonych do Polski w 1945 r. nastąpiło w 1972r., kiedy to papież Paweł VI włączył diecezję do metropolii warszawskiej. W dwadzieścia lat później w 1992r. diecezja warmińska dekretem Jana Pawła II podniesiona została do rangi archidiecezji i siedziby metropolii. W skład nowej metropolii warmińskiej weszły trzy diecezje: archidiecezja warmińska, diecezja elbląska i diecezja ełcka.

Stolice diecezji warmińskiej

Kościoły katedralne diecezji warmińskiej

  • Braniewo - kościół św. Andrzeja Apostoła - oddany w 1260, spalony w 1272
  • Frombork - kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny - budowany w l. 1329-1388 - katedra warmińska przez ponad 600 lat.
  • Olsztyn - kościół św. Jakuba - po 1945 konkatedra, od 2004 archikatedra

Patroni

Podział administracyjny archidiecezji warmińskiej na dekanaty i parafie.
  • Dekanat Barczewo
    • Parafie: Świętego Wawrzyńca w Barczewku, Świętego Andrzeja Apostoła w Barczewie, Świętej Anny w Barczewie, Świętego Jakuba Apostoła w Bartołtach Wielkich, Świętego Mikołaja w Lamkowie, Świętego Maksymiliana M. Kolbego w Łęgajnach, Świętego Andrzeja Apostoła i Świętego Rocha w Ramsowie, Świętego Jana Vianneya i Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Wipsowie, Najświętszej Maryi Panny Królowej Męczenników w Wójtowie
  • Dekanat Bartoszyce
    • Parafie: Świętego Brata Alberta w Bartoszycach, Świętego Brunona w Bartoszycach, Świętego Jana Chrzciciela w Bartoszycach (bizantyjsko-ukraińska), Świętego Jana Ewangelisty i Matki Boskiej Częstochowskiej w Bartoszycach, Świętego Maksymiliana M. Kolbego w Bezledach, Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Galinach, Podwyższenia Krzyża Świętego w Sułowie, Świętego Antoniego Opata w Wozławkach, Świętego Antoniego Padewskiego w Żydowie
  • Dekanat Biskupiec Reszelski
    • Parafie: Świętego Mikołaja i Świętego Antoniego w Biesowie, Świętego Jana Chrzciciela w Biskupcu Reszelskim, Błogosławionej Karoliny Kózkówny w Biskupcu Reszelskim, Trzech Króli w Kolnie, Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Rynie Reszelskim, Świętego Józefa i Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Stanclewie, Chrystusa Króla w Węgoju
  • Dekanat Braniewo
    • Parafie: Świętego Antoniego w Braniewie, Świętej Katarzyny w Braniewie, Świętego Krzyża w Braniewie, Błogosławionej Reginy Protmann w Gronowie, Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski w Lipowinie, Świętego Józefa Robotnika w Szylenach, Świętego Marcina w Tolkowcu, Świętej Rodziny w Żelaznej Górze
  • Dekanat Dobre Miasto
    • Parafie: Świętej Katarzyny w Cerkiewniku, Najświętszego Zbawiciela i Wszystkich Świętych w Dobrym Mieście, Świętej Faustyny w Dobrym Mieście, Świętej Marii Magdaleny we Frączkach, Najświętszego Zbawiciela w Głotowie, Świętej Marii Magdaleny w Jesionowie, Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Orzechowie,
  • Dekanat Frombork
    • Parafie: Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Błudowie, Przenajświętszej Trójcy w Chruścielu, Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny we Fromborku, Świętej Małgorzaty w Pierzchałach, Świętej Katarzyny w Płoskini, Świętego Jerzego w Szalmi, Wszystkich Świętych w Wierznie Wielkim,
  • Dekanat Górowo Iławeckie
    • Parafie: Świętego Augustyna i Świętej Anny w Babiaku, Błogosławionego Wincentego i Towarzyszy w Gałajnach, Najświętszego Serca Pana Jezusa w Górowie Iławeckim, Świętego Brata Alberta Chmielowskiego w Kamińsku, Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Kandytach, Świętej Marii Magdaleny w Pieszkowie, Matki Boskiej Szkaplerznej w Rodnowie, Świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza w Runowie, Świętego Andrzeja Boboli w Wojciechach,
  • Dekanat Grunwald
    • Parafie: Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Dąbrównie, Świętego Jana Chrzciciela w Gietrzwałdzie, Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Glaznotach, Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Marwałdzie, Świętego Piotra w Okowach w Pietrzwałdzie, Świętego Józefa w Rzuszkowie, Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Rychnowie, Najświętszej Maryi Panny Nieustającej Pomocy w Saminie, Przenajświętszej Trójcy w Stębarku, Świętego Antoniego Padewskiego w Szczepankowie
  • Dekanat Jeziorany
    • Parafie: Świętego Michała Archanioła w Blankach, Świętego Stanisława Biskupa we Franknowie, Świętego Bartłomieja w Jezioranach, Świętej Marii Magdaleny w Lutrach, Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Prositach, Świętej Anny w Radostowie, Świętego Jana Ewangelisty w Żegotach
  • Dekanat Kętrzyn I - Południowy Zachód
    • Parafie: Matki Boskiej Królowej Polski w Garbnie, Świętego Jacka w Kętrzynie, Świętego Jerzego w Kętrzynie, Świętego Józefa w Nakomiadach, Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Świętej Lipce, Najświętszego Serca Pana Jezusa w Wilkowie
  • Dekanat Kętrzyn II - Północny Wschód
    • Parafie: Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny w Barcianach, Świętego Stanisława Kostki w Karolewie, Świętego Brata Alberta w Kętrzynie, Świętej Katarzyny w Kętrzynie, Świętej Anny w Mołtajnach, Świętego Piotra Apostoła w Momajnach, Świętego Krzyża w Srokowie, Matki Boskiej Nieustającej Pomocy w Windzie
  • Dekanat Kozłowo
    • Parafie: Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Kozłowie, Świętego Antoniego Padewskiego w Napierkach, Świętej Jadwigi Królowej w Rozdrożu, Świętego Antoniego w Sarnowie, Świętego Józefa w Szkotowie, Świętego Michała Archanioła w Turowie
  • Dekanat Lidzbark Warmiński
    • Parafie: Świętego Jana Ewangelisty w Ignalinie, Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Kiwitach, Świętej Małgorzaty w Kłębowie, Świętego Wawrzyńca w Kochanówce, Świętej Elżbiety (Węgierskiej) w Kraszewie, Świętego Krzyża w Krekolach, Podwyższenia Krzyża Świętego w Lidzbarku Warmińskim, Świętego Andrzeja Boboli w Lidzbarku Warm., Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Lidzbarku Warm., Świętej Barbary w Rogóżu, Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Stoczku Klasztornym
  • Dekanat Łukta
    • Parafie: Świętego Antoniego we Florczakach, Matki Boskiej Częstochowskiej w Łukcie, Świętego Jana Ewangelisty w Nowym Kawkowie, Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Skolitach, Świętej Marii Magdaleny we Wrzesinie
  • Dekanat Mrągowo I
    • Parafie: Świętego Rafała Kalinowskiego w Mrągowie, Świętego Wojciecha w Mrągowie, Świętego Józefa w Nawiadach, Matki Bożej Różańcowej w Pieckach, Świętego Krzyża w Szestnie, Świętego Antoniego w Warpunach
  • Dekant Mrągowo II
    • Parafie: Błogosławionej Teresy Ledóchowskiej w Grabowie, Błogosławionego Honorata Koźmińskiego w Mrągowie, Matki Bożej Saletyńskiej w Mrągowie, Świętego Bonifacego w Rybnie, Świętego Brata Alberta w Sorkwitach
  • Dekant Nidzica
    • Parafie: Podwyższenia Krzyża Świętego w Kanigowie, Niepokalanego Serca Maryi w Łynie, Świętego Wawrzyńca w Muszakach, Matki Bożej Królowej Polski w Napiwodzie, Błogosławionej Bolesławy Lament w Nidzicy, Miłosierdzia Bożego w Nidzicy, Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny i Świętego Wojciecha w Nidzicy,
  • Dekanat Olsztyn I - Śródmieście
    • Parafie: katedralna Świętego Jakuba, Matki Boskiej Ostrobramskiej, Matki Boskiej Saletyńskiej, Najświętszego Serca Pana Jezusowego, Świętego Franciszka z Asyżu, Świętego Maksymiliana Marii Kolbego, Świętego Wojciecha
  • Dekanat Olsztyn II - Zatorze
    • Parafie: Świętej Katarzyny w Brąswałdzie, Świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza w Dywitach, Świętej Rozalii w Kieźlinach, Chrystusa Króla w Olsztynie, Świętej Anny w Olsztynie, Świętego Józefa w Olsztynie, Świętego Mikołaja w Sętalu, Najświętszej Maryi Panny Nieustającej Pomocy w Słupach
  • Dekanat Olsztyn III - Gutkowo
    • Parafie: Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Biesalu, Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Gietrzwałdzie, Świętego Jana Chrzciciela w Jonkowie, Matki Bożej Różańcowej w Olsztynie, Świętego Jana Bosko w Olsztynie (Gutkowo), Świętego Wawrzyńca w Olsztynie (Gutkowo), Najświętszej Maryi Panny Wspomożycielki Wiernych w Olsztynie, Błogosławionego Arnolda w Olsztynie (Redykajny), Świętego Mikołaja w Sząbruku
  • Dekanat Olsztyn IV - Jaroty
    • Parafie: Świętego Jana Ewangelisty i Opatrzności Bożej w Bartągu, Świętego Jakuba w Butrynach, Świętego Wawrzyńca w Gryżlinach, Błogosławionej Franciszki od Pana Jezusa Dobrego Pasterza w Olsztynie, Bogarodzicy Dziewicy Matki Kościoła w Olsztynie, Matki Boskiej Fatimskiej w Olsztynie
  • Dekanat Olsztyn V - Kormoran
    • Parafie: Znalezienia Krzyża Świętego w Klebarku Wielkim, Świętego Walentego w Klewkach, Chrystusa Odkupiciela Człowieka w Olsztynie, Miłosierdzia Bożego w Olsztynie, Świętego Michała Archanioła w Purdzie Wielkiej
  • Dekanat Olsztynek
    • Parafie: Błogosławionej Doroty z Mątów w Dorotowie, Świętego Wawrzyńca w Gryźlinach, Błogosławionej Anieli Salawy w Olsztynku, Najświętszego Serca Pana Jezusa w Olsztynku, Świętego Jana Chrzciciela w Orzechowie, Świętego Jakuba Apostoła w Stawigudzie, Świętego Stanisława Biskupa w Waplewie, Chrystusa Króla w Wigwałdzie
  • Dekanat Orneta
    • Parafie: Świętego Mikołaja w Bażynach, Świętej Marii Magdaleny w Bieniewie, Podwyższenia Krzyża Świętego w Chwalęcinie, Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny i Świętego Józefa w Krośnie, Świętej Katarzyny w Lubominie, Podwyższenia Krzyża Świętego w Miłakowie, Podwyższenia Krzyża Świętego w Opinie, Świętego Jana Chrzciciela w Ornecie, Świętego Jakuba Starszego w Osetniku, Świętego Bartłomieja Apostoła w Piotraszewie, Świętego Andrzeja Apostoła w Wapniku
  • Dekanat Ostróda Wschód
    • Parafie: Świętej Moniki w Kajkowie, Świętej Faustyny w Ostródzie, Błogosławionych Hiacynty i Franciszka w Ostródzie, Świętego Dominika Savio w Ostródzie, Świętego Jana Bosko w Ostródzie, Matki Boskiej Królowej Polski w Starych Jabłonkach, Świętego Andrzeja Boboli w Szydlaku
  • Dekanat Ostróda Zachód
    • Parafie: Trójcy Przenajświętszej w Brzydowie, Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Durągu, Świętego Ojca Pio w Ostródzie, Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Ostródzie, Świętego Franciszka z Asyżu w Ostródzie, Świętego Marcina w Ostródzie, Miłosierdzia Bożego w Reszkach, Świętego Wojciecha w Tyrowie
  • Dekanat Pasym
    • Parafie: Najświętszej Trójcy w Dźwierzutach, Świętego Jana Chrzciciela w Giławach, Matki Bożej Królowej Polski w Gromie, Świętego Józefa i Matki Boskiej Częstochowskiej w Jedwabnie, Świętego Wojciecha w Nowym Dworze, Najświętszego Serca Pana Jezusa w Pasymiu, Świętego Jana Chrzciciela w Targowie
  • Dekanat Pieniężno
    • Parafie: Najświętszego Serca Pana Jezusa w Dębowcu, Świętego Jana Ewangelisty w Długoborze, Świętej Katarzyny w Henrykowie, Świętego Jana Chrzciciela w Lechowie, Świętego Mikołaja w Łajsach, Świętej Katarzyny w Mingajnach, Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Pieniężnie, Świętego Jana Chrzciciela w Piotrowcu, Świętego Wawrzyńca w Plutach, Świętego Antoniego w Radziejowie, Świętego Maksymiliana M. Kolbego w Zagajach
  • Dekanat Reszel
    • Parafie: Świętego Macieja i Najdroższej Krwi Pana Jezusa w Bisztynku, Matki Bożej Ostrobramskiej w Drogoszach, Świętego Mikołaja w Grzędzie, Podwyższenia Krzyża Świętego i Matki Boskiej Miłosierdzia w Korszach, Świętej Marii Magdaleny w Leginach, Świętego Jana Chrzciciela w Łankiejmach, Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Paluzach, Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Reszlu, Świętego Jodoka w Sątopach-Samulewie, Świętego Jana Chrzciciela w Unikowie
  • Dekanat Rozogi
    • Parafie: Matki Bożej Królowej Polski w Farynach, Świętego Wojciecha w Gawrzyjałkach, Znalezienia Krzyża Świętego w Klonie, Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Lesinach Wielkich, Świętego Walentego w Lipowcu, Świętej Marii Magdaleny w Rozogach, Matki Boskiej Nieustającej Pomocy w Spychowie, Świętego Andrzeja Boboli w Świętajnie
  • Dekanat Sępopol
    • Parafie: Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Lipicy, Matki Bożej Szkaplerznej w Lwowcu, Matki Bożej Zwycięskiej w Łabędniku, Chrystusa Króla w Sątocznie, Świętego Michała Archanioła w Sępopolu, Świętej Anny w Sokolicy
  • Dekanat Szczytno
    • Parafie: Świętego Józefa w Opaleńcu, Chrystusa Króla w Szczytnie, Świętego Brata Alberta w Szczytnie, Świętego Krzyża w Szczytnie, Świętego Stanisława Kostki w Szczytnie, Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Szczytnie, Matki Bożej Częstochowskiej w Szymanach, Świętego Jana Nepomucena w Wielbarku
  • Dekanat Świątki
    • Parafie: Świętej Barbary w Boguchwałach, Świętego Marcina w Ełdytach Wielkich, Świętego Jakuba Apostoła w Kwiecewie, Świętej Małgorzaty w Rogiedlach, Świętego Mateusza w Różynce, Świętych Kosmy i Damiana w Świątkach, Świętego Jana Chrzciciela w Wilczkowie
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.