Delos, Dilos, w starożytności zwana początkowo Ortygią, mała, skalista grecka wysepka w archiplagu Cykladów na Morzu Egejskim, na południowy wschód od Grecji kontynentalnej.
Jest to najmniejsza wyspa tego archiplagu o powierzchni 4 km², położona między wyspami Rheneia i Mykonos, obecnie zupełnie niezamieszkana.
W mitologii greckiej była to wyspa pływająca po morzu, póki nie osadził jej na miejscu Posejdon, aby nieszczęśliwa Leto (Latona) prześladowana przez mściwą Herę miała się gdzie skryć. Tu pod palmą daktylową urodziła Apollina i Artemidę, toteż Delos było jednym z głównych ośrodków kultu Apollina. Znajdowała się tu słynna w dziejach Grecji wyrocznia i wspaniałe świątynie, w których z biegiem stuleci nagromadziły się wielkie skarby, przysyłane przez wiernych i wdzięcznych czcicieli bogu. Ołtarz Appolina znajdujący się w Delos był przez niektórych zaliczany do cudów świata. Jak mówi legenda, ołtarz ten zbudował sam Appolin w wieku 4 lat z rogów kozic upolowanych przez Artemidę na zboczach góry Cynthus.
Tu odbywały się co 5 lat wspaniałe igrzyska deloskie, rywalizujące z olimpijskimi. W okresie 478-454 p.n.e. Delos była stolicą Związku Morskiego (tzw. symmachi delijskiej), założonego przez Ateny i skierowanego przeciwko Sparcie, pomimo iż członkiem związku nie było. Tu początkowo był przechowywany w świątyni Apollona wspólny skarb związku, przeniesiony (454-453 p.n.e.) do Aten, pod pretekstem, że tam będzie bezpieczniejszy na wypadek wojny z Persją. W roku 422 p.n.e. mieszkańcy wyspy zostali wygnani przez Ateńczyków. Uwolnione od tyranii ateńskiej w roku 315 p.n.e. Delos stało się neutralnym ośrodkiem wolnego związku wyspiarzy. W roku 166 p.n.e. powróciło jednak pod panowanie ateńskie. Punktem zwrotnym w historii wyspy jest zburzenie Koryntu i Kartaginy przez Rzymian w roku 146 p.n.e., gdyż od tego czasu Delos stało się jednym z najważniejszych miast handlowych i portowych starożytności (m.in. handel niewolnikami). Z tego okresu pochodzą też doki, mola i inne urządzenia portowe, a także bardzo liczne gmachy użyteczności publicznej i pałace prywatne. W roku 86 p.n.e. zostało zdobyte i zburzone przez Menofanesa, wodza króla Pontu Mitrydatesa, a mieszkańców wycięto w pień lub (w bardzo małej liczbie) uprowadzono w niewolę. Następny cios zadali miastu piraci, którzy złupili je w roku 69 p.n.e. Od tego czasu, pomimo wysiłków Rzymian, Delos nigdy więcej nie wróciło do swego dawnego znaczenia. W roku 42 p.n.e. Ateny odzyskały kontrolę nad wyspą, ale podupadła ona już zupełnie i nic nie mogło wskrzesić jej dawnej świetności. Pauzaniasz pisał, że gdyby nie nadzorcy i strażnicy, można by wyspę uznać za całkiem bezludną.
Od roku 1873 archeolodzy francuscy rozpoczęli prace wykopaliskowe. W ich wyniku udało się odsłonić ogromny kompleks świątynny, a także zawierający budowle świeckie. W jego centrum znajdował się hieron Apollina połączony ze świętym portem drogą procesyjną. Święty okrąg (180x150 m) był otoczony murami i portykami (Antigonosa). Zawierał trzy świątynie Apollina (m.in. Porinos Naos z VI w. p.n.e. i skarbce różnych ludów Grecji. Artemida miała na Delos dwie świątynie (Artemizjon). Wykopaliska w Delos należą do najważniejszych w Grecji, gdyż poza świątyniami został odkopany także port ze wszystkimi urządzeniami, ciekawe miasto handlowe i liczne domy prywatne dające jasne pojęcie o życiu Greków w I w. p.n.e.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.