Dąb szypułkowy
Dąb_szypułkowy -
Systematyka
Klasa:dwuliścienne
Rząd:bukowce
Rodzina: bukowate
Rodzaj: dąb
Nazwa systematyczna

Quercus robur


Dąb szypułkowy (Quercus robur L. syn. Q. pedunculata Ehrh.) - gatunek drzewa liściastego z rodziny bukowatych występujące w Europie (z wyjątkiem północnej Skandynawii) oraz południowo - wschodniej Azji. Tworzy dąbrowy (Quercetum), występuje także w lasach mieszanych, łęgach i grądach.
Dąb_szypułkowy -
Mapa zasięgu
W Polsce bardziej pospolity od dębu bezszypułkowego, z którym łatwo się krzyżuje, tworząc mieszańce o cechach pośrednich. Najłatwiej odróżnić je od siebie po kształcie i unerwieniu liści, oraz po długości szypułki. Reszta cech jest w dużej mierze zbieżna lub mało widoczna i może być zawodna przy próbie ustalenia gatunku.

Charakterystyka

Osiąga wysokość od 20 do 50 m. Drzewo długowieczne, żyje ponad 700 lat. Początkowo rośnie powoli.
Dąb_szypułkowy -
Dąb w stanie bezlistnym
Dąb_szypułkowy -
Dąb w stanie bezlistnym
Dąb_szypułkowy -
Liście, kwiaty i owoce
Dąb_szypułkowy -
Pąki szczytowe w końcu marca
Dąb_szypułkowy -
Liście i owoce
Pokrój
Drzewo rosnące swobodnie wykształca szeroką koronę. Korona młodych drzew jest kulista, z czasem staje się kopułowata.
Pień
Drzewo rosnące swobodnie ma krótki pień dochodzący do 2-3 m średnicy, konary są grube i rozłożyste. Młode drzewo ma korę szarą i gładką, stare - szarą do ciemnoszarej, głęboko, podłużnie spękaną.
Drewno
Biel miękka, o barwie biało - żółtawej. Twardziel ciężka, odporna na ścieranie, twarda, barwa brunatna.
Pąki
Pąki skrętoległe (2/5), jajowate, przekrój poprzeczny zbliżony do pięciokąta. Łuski brązowe, czarnoobrzeżone, końce czarne, szaro owłosione.
Kwiaty
Wiatropylne, rozdzielnopłciowe. Kwitną od końca kwietnia do końca maja równocześnie z rozwojem liści. Kwiaty męskie – długie i wiotkie, luźno zwisające kotki zgrupowane po kilka sztuk i wyrastające z pąków bocznych zeszłorocznych pędów. Kolor żółtawo – zielony. Kwiaty żeńskie – mało widoczne, drobne, kształt cebulkowaty. Zebrane po kilka na długiej szypułce wyrastają na pędach tegorocznych. Dają początek żołędziom.
Liście
Ułożone skrętolegle, 5-18 cm długości, skórzaste, nagie, z lekko szarozielonym odcieniem, od spodu nieco owłosione, z 3-6 parami zaokrąglonych klap, ogonki liściowe krótkie (do 1cm), nasady uszate lub sercowate. Nerwy boczne dochodzą tak do końca klap, jak i do wcięć między nimi.
Owoce
Orzechy potocznie nazywane żołędziami, po 2-3 na szypułce o dł. 2 do 5 cm, mają kształt elipsoidalno - walcowaty. Długość 20 do 40 mm, grubość 10 - 18 mm. Najgrubsze zazwyczaj w połowie długości. Znamię płaskie, szczyt słabo zaostrzony. Osadzone są w półokrągłych miseczkach (cupula). Młode żołędzie mają wzdłużne, ciemniejsze pręgi. Na dojrzałych i suchych pręgi widoczne są po namoczeniu. Drzewo rosnące swobodnie owocuje po 40-50 latach natomiast w zwartym lesie po 60 - 80.
Korzeń
Głęboki, palowy na glebach głębokich i świeżych, powierzchniowy na glebach płytkich.
Biotop
Dąb szypułkowy występuje na nizinach a w obszary górskie wkracza zwykle dolinami. Dobrze znosi okresowe zalewanie, jest drzewem światłolubnym, ale jako młode drzewo dobrze znosi zacienienie. Preferuje gleby świeże, głębokie, żyzne i wilgotne, tam też osiąga największe rozmiary. Niektóre dęby w Puszczy Białowieskiej osiągają wysokość 43 m (pierśnica do 3m) i są uważane za jedne z najwyższych przedstawicieli swego gatunku. W południowej Polsce występuje do wysokości 400 – 500 m n.p.m. powyżej spotkać można tylko pojedyncze okazy – na dużych wysokościach skarłowaciałe. Najwyżej odnotowane występowanie w naszym kraju – Karkonosze – 925 m n.p.m. Najwyżej odnotowany w Europie – Alpy 1420 m n.p.m., w Azji na Kaukazie w podgatunku pedunculiflora – 1800 m n.p.m. W Polsce największe skupiska tego gatunku to Puszcza Białowieska, Puszcza Borecka, dolina Odry na Nizinie Śląskiej oraz Dąbrowy Krotoszyńskie, lasy czeszewskie i czerniejewskie na Nizinie Wielkopolskiej.

Zastosowanie

  • Drewno - twardziel ceniona w stolarstwie, bednarstwie i szkutnictwie. Dawniej wykorzystywane również w kołodziejstwie oraz jako materiał konstrukcyjny. Drewno dębowe zatopione w bagnach, torfowiskach lub rzekach, po kilkuset latach przybiera czarną matową barwę ("czarny dąb, polski heban"). Jest to skutek reakcji garbników z solami żelaza rozpuszczonymi w wodzie. Pomimo tego traci niewiele ze swej wytrzymałości, zyskuje natomiast wysoką wartość i jest wykorzystywane przy produkcji mebli stylowych oraz w inkrustacjach. Jest trudniejsze w obróbce od drewna sezonowanego na powietrzu. Drewno dębowe użyte przy budowie Biskupina (gmina Gąsawa) zachowało się w bardzo dobrym stanie, a datowane jest na 747 – 722 r. p.n.e.
Właściwości fizyczne oraz skład chemiczny dębu szypułkowego i dębu bezszypułkowego są bardzo podobne.
Skład chemiczny 
celuloza - od 44,9 do 46,3%, hemicelulozy - od 17,5 do 25,5%, lignina - od 23,5 do 28,1%, garbniki - od4 do 17%, substancje mineralne - od 0,3 do 0,7%.
Właściwości fizyczne 
gęstość w stanie suchym - od 390 do 930 kg/m³, gęstość przy wilgotności 12 - 15% - od 430 do 960 kg/m³, skurcz w kierunku stycznym - od 7 do 10%.
  • Roślina lecznicza
    • Surowiec zielarski : Kora dębowa (Cortex Quercus) (również z dębu bezszypułkowego) o grubości najwyżej 5 mm. Najwyżej ceniona jest gładka, ze srebrzystym połyskiem tzw kora lustrzana. Zawiera 9 do 20% garbników, kwasy fenolowe, związki żywicowe oraz terpentyny.
    • Działanie : Odwar stosuje się do płukanek, okładów i obmywań przy stanach zapalnych skóry, błon śluzowych, odmrożeniach i lekkich oparzeniach. Posiada właściwości ściągające, przeciwzapalne, bakteriobójcze oraz przeciwbiegunkowe. Stosuje się również przy nieżytach żołądka i jelit.
    • Zbiór : Korę zdejmuje się (nacinanie tylko nierdzewnym nożem) na wiosnę przed rozwojem liści z młodych gałęzi (3-5 lat). Suszona jest w temperaturze do 35 stopni C. Czas przechowywania – do 2 lat.
  • Galasy - narośla na liściach wywołane przez kilka gatunków błonkówek. Wysoka zawartość taniny, dawniej wykorzystywane do produkcji atramentu oraz w medycynie ludowej.
  • Garbarstwo - Wykorzystywano dawniej głównie korę dębową, ze względu na wysoką zawartość garbników.
  • Żołędzie - ważny składnik pokarmowy wielu zwierząt leśnych (ssaków i ptaków). Dawniej po wysuszeniu, zmieleniu i odpowiednim przygotowaniu używane jako surogat kawy.
  • Roślina ozdobna - Odmiany są bardzo dekoracyjne. Sadzony także często jako drzewo pamiątkowe.
    • Pielęgnacja : Dobrze znosi cięcie - może być stosowany na żywopłoty i formowane szpalery.

Odmiany

  • 'Argenteovariegata' - odm. wolno rosnąca o liściach mniejszych niż u typu, biało nakrapianych.
  • 'Atropurpurea' - odm. o młodych liściach ciemnoczerwonych, później ciemnozielonych, bardzo wolno rosnąca, tworząca niewielkie drzewka.
  • 'Concordia' - odm. żółtolistna. Liście żółte, wrażliwe na ostre słońce.
  • 'Fastigiata' - odm. stożkowa. Wszystkie konary i gałęzie wyprostowane, rosnące równolegle do pnia (pokrój zbliżony do topoli włoskiej). Dzięki temu tworzy koronę wrzecionowatą lub wąskostożkową. Gałęzie często falisto pogięte. Najczęściej rozmnażany przez szczepienie choć mnożony generatywnie (z nasion) zachowuje dużą ilość cech odmiany.
  • 'Pendula' - odm. zwisająca. Gałęzie mniej lub bardziej zwisające, odmiana jest bardzo zmienna - od drzew wysokich do niskich o koronie parasolowatej.
  • 'Pectinata' - odm. strzępolistna. Liście głęboko wcinane, pierzasto sieczne, wzrost drzewa bardzo powolny.
  • 'Purpurascens' - młode liście na wierzchu czerwonawe, potem ciemnozielone, wzrost normalny.

Szkodniki

  • Filoksera jamkodębowa - (Phylloxera coccinea) – Skutkiem zaatakowania przez tą mszycę są zagięcia i odbarwienie brzegów liści. Nastepne pokolenia żerują na spodniej stronie liści, w związku z czym w obrębie żerowania, na stronie górnej powstają plamy.
  • Galasówka dębianka (jagodnica dębianka, galasówka jabłuszko)- (Cynips quercus folii L.) – Błonkówka o długości 4 mm, powoduje powstawanie kulistych galasów o średnicy do 20 mm na spodniej stronie liścia (barwa galasów - od zielonej, przez żółtą do czerwonej) oraz 3 milimetrowych, jajowatych na pączkach (barwa czerwona do fioletowej) - pokrytych gęstymi, fioletowymi włoskami.
  • Korzenica dębowa - (Biorrhiza pallida Ol.)- Błonkówka ta atakuje głównie dęby na terenach podmokłych. Pierwsze pokolenie rozwija się na korzeniach dębu (do 1m głębokości). Wiosną następnego roku pojawiają się osobniki dorosłe i samice składają jaja na pędach. Wytworzone galasy (kuliste, 10 – 40 mm średnicy) początkowo zielonożółte, w czerwcu są już czerwonawe. Utrzymują się na drzewach przez 2 około lata.
  • Kozioróg dębosz - Cerambyx cerdo L. (Cerambyx heros Scop.) - W Polsce rozwija się na obu rodzimych gatunkach dębu. Objęty ochroną gatunkową. Larwy tego chrząszcza drążą w drewnie długie chodniki.
  • Letyniec szysznica - (Andricus fecundator Htg.)– Skutkiem działalności tej błonkówki są galasy. Kulisty z larwą wewnątrz szyszkowatego tworu (20 – 30 mm), który powstaje latem zamiast pąków liściowych oraz stożkowe (2mm długości) utworzone na męskich kwiatostanach.
  • Misecznik dębowy - (Parthenolecanium rufulum Cikll.) – Owad z rzędu czerwców o jasno-brunatnym zbarwieniu. Długość do 4 mm. Larwy żerują na spodniej stronie liści.
  • Omacnica dębowa - (Acrobasis consociella) - Gąsienice tego motyla zimują na pędach, w gniazdach utworzonych z zaschniętych liści. Wiosną żerują na najmłodszych liściach.
  • Rewiś dębowy - (Neuroterus quercusbaccarum) – Wskutek żerowania larw tej błonkówki tworzą się galasy. Na kwiatostanach męskich (kuliste, do 4 mm , barwa zielona do czerwonej), oraz na spodniej stronie liści (spłaszczone, ok. 6 mm, barwa żółtawa). Na jednym liściu może być do 100 galasów.
  • Skoczonos dębowiec - Orchestes (Rhynchaenus) quercus L. – Dorosłe chrząszcze (2,5 do 3,5 mm długości, barwa z wierzchu od żółtobrunatnej do rdzawej, od spodu - czarna) żerują na liściach. Samica składa jaja w głównym nerwie liścia. Larwy wgryzają się do wnętrza i wyjadają miękisz, w wyniku czego tworzy się duża, placowata mina
  • Susówka dębowa (pchełka, płeszka) - (Haltica quercetorum Foudr.)– Dorosły chrząszcz (barwa niebieska, niebiesko – zielona z metalicznym połyskiem) o długości 4 do 5 mmm wygryza w liściach liczne, małe dziury. Larwy (do 7 mm dlugości, czarne z błyszczącymi głowami) żywią się miękiszem na spodniej stronie liści pozostawiając zeszkieletyzowaną siatkę unerwienia..
  • Śluzownica lipowa - (Caliroa annulipes) – Larwy tej błonkówki pokryte żółtawym śluzem (10 – 12 mm) żerują po ok. 20 dni w maju i czerwcu oraz od końca lipca do końca sierpnia (drugie pokolenie). Żywią się miękiszem spodniej strony liści które następnie zasychają.
  • Tyszerka płaskowiaczek (tyszerczyk) – Tischeria complanella Huebner (Tischeria ekebladella Bjk.) – Owad podobny do mola odzieżowego. Rozpiętość skrzydeł do 12 mm, długość ciała 4 – 5 mm. Gąsienice tego motyla żerują wewnątrz liścia. Tworzy się biała mina, która z czasem powiększa się zyskując pośrodku żółtą wypukłość.
  • Zdobniczka dębowa - (Tuberculoides annulatus) – Żeruje na młodych pąkach i spodniej stronie liści. Na wydalanej przez te mszyce rosie miodowej, rozwijają się grzyby sadzakowe tworząc ciemny osad ograniczający powierzchnię fotosyntezy.
  • Zrostek dębowy - (Thelaxes dryophila) – Mszyca, pospolita zwłaszcza na młodych dębach. Żeruje na rozwijających się pąkach, dolnej stronie liści oraz na młodych pędach. Hamuje wzrost pędów i zanieczyszcza drzewa rosą miodową.
  • Zwójka zieloneczka - (Tortrix viridana L.) – Jeden z najgroźniejszych szkodników owadzich. Atakuje dęby starsze oraz rosnące swobodnie. Rozpiętość skrzydeł tego motyla – 18 do 23 mm. Seledynowe u samca, żółtozielone u samicy. Gąsienice (szarozielone, głowa – czarnobrunatna) wylęgają się w kwietniu i maju. Żerują na pączkach, później na młodych liściach, które oplatają przędzą i rurkowato zwijają . Jedna gąsienica potrafi zjeść do 65 cm kwadratowych blaszek liściowych.

Choroby

  • Zamieranie dębów - Zespół czynników prowadzących do obumarcia dębów na które składają się:
    • 1. Niekorzystne, okresowe warunki klimatyczne (susze i powodzie).
    • 2. Stan poziomu wód gruntowych.
    • 3. Występowanie chorób grzybowych.
Objawy - zamieranie gałęzi, wilgotne plamy w warstwach podpowierzchniowych gałęzi i pnia, przebarwienia w drewnie bielastym (brązowe lub ciemnoszare), przerzedzenie korony. Nadal prowadzone są badania (m.in. Instytut Dendrologii PAN w Kórniku) w celu ustalenia przyczyn tej "choroby", której opisy jak i hipotezy starające się ją wyjaśnić są bardzo róznorodne (stan na 1995r).
  • Mączniak prawdziwy dębu - (Microsphaera alphitoides) - Patogen szkodliwy na każdym etapie rozwoju dębu. Szczególnie duże szkody wyrządza wśród młodych dębów (szkółkarstwo). Uszkadza młode liście, pączki oraz tkanki szczytowych pędów które szybko zamierają. Charakterystyczna cecha, to biały nalot widoczny na liściach przez cały ich okres wegetacyjny.
  • (Fusarium solani) - Grzyb odpowiedzialny za uszkodzenia układu naczyniowego drzew liściastych. Badania prowadzone nad tym patogenem wskazują na jego duży wpływ na zamieranie dębów.
  • (Ophiostoma) - Kilku gatunkom grzybów z tego rodzaju również przypisuje się dużą rolę w zamieraniu dębów. Uważa się jednak, że przy dobrej kondycji drzew, grzyby te samodzielnie nie są w stanie spowodować szybkiego zamierania. Według nadal prowadzonych badań (Krystyna Przybył - Instytut Dendrologii PAN w Kórniku), najczęściej występującymi gatunkami na chorych drzewach w Polsce są Ophiostoma querci oraz Ophiostoma piceae. (Stan na 1995r).
  • (Phytophtora cinnamonii) - Grzyb poraża głównie układ naczyniowo-przewodzący w szyjach korzeniowych. Powoduje szybkie zamieranie młodych dębów. Badania przeprowadzano na dębach w Europie południowej, w Polsce do tej pory ich brak. (Stan na 1995 r).

Ciekawostki

Dąb_szypułkowy -
Dąb szypułkowy jest symbolem długowieczności, dostojeństwa i siły - żyje najdłużej z polskich drzew liściastych.
Najbardziej znanym dębem w Polsce jest Bartek rosnący w pobliżu wsi Bartków koło Zagnańska. Korona o średnicy ok. 40 m, wysokość 27 m a obwód pnia 9 m. Wiek tego drzewa oceniany jest wg najnowszych badań dendrochronologicznych (badania wykonano świdrem Presslera) na 645 - 670 lat. Dawniej wiek tego dębu oceniano na lat 1200.
Najstarszym dębem szypułkowym w naszym kraju jest Chrobry. Rozpiętość korony ok. 16m, wysokość 28 m a obwód pnia 9,9 m. Wiek oceniany jest na 730 lat. Usytuowany jest na trasie Szprotawa - Przemków w pobliżu wsi Piotrowice.
Wolne tłumaczenie fragmentów ze szwedzkiej Wikipedii - Stjälkek, - Dąb szypułkowy jest największym drzewem w Skandynawii, osiąga 30 m wysokości, średnica pnia wynosi około 3 m. Obwód niektórych egzemplarzy dochodzi nawet do 10 m. W Szwecji dąb występuje aż do rzeki Dal, w miejscu gdzie rzeka stanowi granicę Norrlandii oraz w niektórych miejscach na północ od niej, jako drzewo hodowlane. Dąb jest symbolem regionu Blekinge. Kilkaset lat temu ścinanie dębu było zabronione, jako że wyłaczność na użytkowanie drewna dębowego mieli tylko królowie. Ponieważ drewno dębowe było najbardziej odpowiednim materiałem do budowy okrętów, król Gustaw Waza kazał sadzić te drzewa z myślą o przyszłych potrzebach w dziedzinie budownictwa morskiego. Lasy te mają dzisiaj po kilkaset lat. Najbardziej znane są lasy dębowe na Visingö, ale większość dębów znajduje się w Sztokholmie. W Eko-parku, w północnej części Djurgården (część Sztokholmu ) znajduje się największy dziś rezerwat dębów. Być może właśnie dlatego Sztokholm w gwarze jego mieszkańców nazywany jest Dębem. Nazwa nadana celtyckim druidom pochodzi z greckiego słowa Dryas, dąb. Uważano bowiem, ze celtyccy druidzi używali liści dębowych przy składaniu ofiar.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.