Czołg -

Little Willie (powiększ)
(pierwszy, angielski prototyp)
Czołg -

Mark I
(pierwszy użyty bojowo typ czołgu).
Zdjęcia z Photos of the Great War

Czołg -

Czołg to pancerny, gąsienicowy wóz bojowy, uzbrojony w działo i karabin maszynowy umieszczone w obrotowej wieży. Korpus czołgu wykonany jest z pancernych płyt o zróżnicowanej grubości. Czołg jest zasadniczym środkiem prowadzenia walki lądowej, zwłaszcza natarcia. Niektóre czołgi z okresu I wojny światowej nie posiadały wieży, dlatego za pierwszy prawdziwy czołg uważa się francuski Renault FT-17.
Powstał przez połączenie koncepcji samochodu pancernego i ciągnika gąsienicowego. Początki czołgu jako rodzaju uzbrojenia sięgają pierwszej wojny światowej. Od tego okresu przechodził rozmaite zmiany i metamorfozy, jednak do dzisiaj stanowi podstawę sił lądowych we wszystkich armiach świata.
Czołg jako pierwsi wprowadzili Anglicy w 1915 roku. Angielska nazwa Tank, oznaczająca dosłownie zbiornik, używana do dzisiaj, była określeniem kodowym wprowadzonym w celu zmylenia wywiadu niemieckiego.

Początki

Pierwsze czołgi, oznaczone Mark I weszły do akcji w czasie natarcia w rejonie Cambrai. Były to powolne i ociężałe maszyny, które rozwijały maksymalną prędkość 8 km/h i posiadały pancerz czołowy o grubości 10 mm. Gąsienice opasywały cały kadłub, do napędu służyły dwa silniki benzynowe i dwa sprzęgła pracujące niezależnie i napędzające każdą z gąsienic. Oznaczało to, że żeby wykonać zwrot potrzeba było synchronizacji operatorów każdej ze stron. Hałas wewnątrz był ogromny, jako środka łączności między czołgami używano gołębi. Zdarzało się że podczas natarcia pociski z karabinów maszynowych przeciwnika uderzające o pancerz nie przebijały go, ale powodowały jego topienie i oparzenia załogi. Uzbrojeniem tych pierwszych czołgów były dwie armaty kalibru 57 mm i 4 karabiny maszynowe kalibru 7,9mm. Uzbrojenie było zamontowane w sponsonach po bokach kadłuba.
Postęp w rozwoju czołgów był jednak ogromny i już w 1917 roku powstawały bardzo udane konstukcje takie jak np. francuski Renault FT-17 wyposażony w obrotową wieżę z działkiem kalibru 37 mm lub karabin maszynowy, który rozwijał prędkość maksymalną 9 km/h. Niemiecka konstrukcja z 1918 roku - A7V była szczytem możliwości i techniki tamtych czasów. Pancerz o grubości 30 mm z przodu i 20 mm po bokach, zamontowan a z przodu kadłuba 57 mm armata o daleko większych możliwościach niż ta z czołgów Mark I, czy nawet Mark V oraz prędkość maksymalna wynosząca 12 km/h dawały mu bardzo duże możliwości w tamtym czasie.
Okres międzywojenny to czas prób i udoskonalania istniejących pomysłów. Wtedy to wykrystalizowała się idea czołgu istniejąca z niewielkimi zmianami do dziś. Czołg stał się wtedy opancerzonym pojazdem jeżdżącym na gąsienicach, (istniały pomysły czołgów na podwoziu kołowym jednak zostały szybko zarzucone) wyposażonym w działo przeznaczone do zwalczania wrogich pojazdów i wspierania piechoty oraz karabiny maszynowe umieszczone w wieżyczce i najczęściej także w kadłubie przeznaczone do obrony własnej i zwalczania wrogiej piechoty. Do napędu używano nadal jeszcze silników benzynowych. Tylko w ZSRR zaczęto pod koniec lat trzydziestych wprowadzać daleko lepiej nadające się do tego silniki wysokoprężne. Kaliber głównej armaty zazwyczaj nie przekraczał 37 mm.
Wszystko zaczęło się zmieniać pod koniec lat trzydziestych pod wpływem nowych poglądów na temat sposobów użycia czołgów na polu walki. Dotychczasowa koncepcja polegająca na przydzieleniu czołgów do dywizji piechoty i wspieranie jej w ramach klasycznej wojny pozycyjnej zaczęła być zastępowana nowymi pomysłami. Koncepcja, wprowadzona przez generał brygady Heinza Guderiana, zakładała użycie czołgów jako broni samodzielnej, jej zadaniem miało być przełamanie pozycji wroga jednym "klinem pancernym" i szybki manewr oskrzydlający wywołujący w efekcie panikę i rozerwanie frontu. Przez tak stworzony wyłom wkraczać miała szybko posuwająca się za czołgami piechota zmotoryzowana. Analogiczna koncepcja powstała w szykującym się do wielkiej wojny pod sztandarami komunizmu ZSRR. Tam powstały projekty czołgów dużo lepszych niż dotychczasowe konstrukcje europejskie.

Czechy

Niemcy

W 1931 w zakładach Kruppa roku opracowano na tajne zamówienie Urzędu Uzbrojenia Armii (Heereswaffenamt) dwa modele lekkiego czołgu PzKpfw I i PzKpfw II (PzKpfw - Panzer Kampfwagen, czyli "opancerzony wóz bojowy"). Ponieważ traktat wersalski zabraniał niemieckiej Reichswehrze posiadania broni pancernej dlatego czołg oznaczony został LaS (Landwirtschaftlicher Schlepper - ciągnik rolniczy).
Oznaczenie to zmieniono na Panzerkampfwagen I dopiero w 1935 roku, gdy Hitler oficjalnie wypowiedział traktat wersalski. Pierwszy był uzbrojony w dwa karabiny maszynowe kalibru 7,92 mm osadzone w wieży, a drugi miał jeden karabin i działko kalibru 20 mm.
Podstawowy niemiecki czołg z okresu drugiej wojny światowej PzKpfw IV, został opracowany w 1936 roku. Miał on masę od 18 ton w przypadku pierwszych wersji do 32 ton dla wersji budowanych pod koniec działań wojennych. Uzbrojenie składało się z działa kaliber 75 mm i dwóch karabinów maszynowych kalibru 7,92 mm; załoga składała się z 4 osób.

Związek Radziecki

Związek Radziecki wprowadził kilka projektów czołgów które wprawiły w zadziwienie żołnierzy Wehrmachtu swoimi osiągami i sprawnością bojową. Pierwszym z nich był budowany w dużej serii czołg BT (skonstruowany na podwoziu amerykańskiego inżyniera Christi'ego) - istniało kilka jego odmian. Cechą wyróżniającą ten wóz była jego ogromna prędkość (BT - bystriechodnyj tank - szybki czołg) - potrafił na dobrej drodze osiągnąć nawet 86 km/h (bez gąsienic, których możliwosć zdejmowania była charakterystyczną cechą tego wozu) i był to niekwestionowany rekord aż do końca lat 70. Czołgi serii BT wyposażone były w długolufową armatę kalibru 45 mm, która w zupełności wystarczała do walki z każdym ówczesnym czołgiem. Ogromną wadą wozów BT był jednak słabiutki pancerz (w najlepszym z nich, BT-7, zaledwie 22 mm)
Następną konstrukcją był ciężki czołg przeznaczony do działań przełamujących KW-1 - skrót od Kliment Woroszyłow, jednego z członków politbiura. Ten ciężki i mocno opancerzony czołg wyposażony był, w armatę kalibru 76,2 mm i 3-4 karabiny maszynowe, Jego załogę stanowiło 5 ludzi. Kolejne wersje czołgu KW to KW-2 i KW-85.Dalszy rozwój tej konstrukcji doprowadził do powstania czołgu JS (Josif Stalin).Istniało kilka wersji czołgu IS. Były to IS-1, IS-2, IS-3 ... IS-7. Po wojnie w oparciu o czołg IS skonstruowano ciężki czołg T-10, który zakończył służbę w Armii rosyjskiej w 1993r.
Czołg T-34 jest z pewnością najbardziej znanym czołgiem drugiej wojny światowej. Podstawowe parametry określające ten skonstruowany w 1940 roku i wyprzedzający swoją epokę o kilka lat czołg średni to: 25 ton masy, armata kalibru 76,2 mm, 55 km/h i zasięg do 300 km dzięki znakomitemu silnikowi diesla. W 1943 roku udoskonalono go jeszcze bardziej, wymieniono armatę na kalibru 85 mm, co dało mu jeszcze większą siłę i możliwość walki nawet z czołgami ciężkimi typu "Tygrys".Jeszcze podczas wojny Rosjanie próbowali skonstruować godnego następcę T-34.Powstał więc czołg T-43.Różnił się od T-34 przede wszystkim grubszym pancerzem, jednak nie był to jeszcze czołg, jakiego oczekiwali Rosjanie.Tak więc prace nad następcą T-34 trwały nadal i zaowocowały powstaniem czołgu T-44.Rozwinięciem tej konstrukcji był czołg T-54, który stał się najbardziej rozpowszechnionym na świecie czołgiem podstawowym.Znajduje się on do dziś w armiach kilkudziesięciu krajów świata. W 1941 roku Wehrmacht nie posiadał ani jednego czołgu ciężkiego, niewiele zaś czołgów niemieckich było w stanie nawiązać równorzędną walkę z czołgami radzieckimi. Mimo to w początkowym okresie wojny Niemcy zwyciężali. Zawdzieczali to lepszej organizacji i dysponowaniu radiostacjami, których brakowało w radzieckich wozach. 21 czerwca 1941 roku Armia Czerwona miała na stanie 677 czołgów KW i 1363 czołgi T-34.

Stany Zjednoczone

Francja

Wielka Brytania

  • Mark II
  • Mark III
  • Mark IV
  • Mark V
  • Mark VI
  • Mark VII
  • Mark VIII
  • Vickers E
  • Churchill
  • Covenanter
  • Crusader
  • Cavalier
  • Cromwell
  • Challenger
  • Comet
  • Valentine

Japonia

  • Typ 93
  • Typ 95 HA-GO
  • Typ 97

Węgry

Polska

  • Polskie prototypy:

II wojna światowa

Działania wojenne przyniosły ze sobą bezpośrednią konfrontację czołgów. Wszystkie strony wyciągnęły z niej odpowiednie wnioski i powstało dużo nowych konstrukcji. Po stronie radzieckiej powstał IS-2 (od Józef Stalin|Iosif Stalin
), będący następcą czołgu KW. Miał on 122 mm armatę i pancerzem czołowym o grubości 160 mm. Przy masie 46 ton był bardzo groźnym przeciwnikiem dla obu nowych typów
Czołg -
czołgów niemieckich: średniego PzKpfw V "Panther"z 1943 roku i ciężkiego PzKpfw VI "Tiger", który pojawił się już pod koniec 1942 roku. "Tiger" miał 56 ton, znakomitą armatę kalibru 88 mm (przekonstruowana przeciwlotnicza), dwa karabiny maszynowe, rozwijał 37 km/h i miał 110 mm pancerz czołowy. Pod koniec wojny Niemcy wprowadzili odmianę o nazwie "Tygrys królewski" - czołg ten miał masę 70 ton, wydłużoną 8,8 cm Flak 18|armatę kalibru 88 mm
o większej prędkości wylotowej pocisków i tym samym większej skuteczności i pancerzu sięgajacym 200 mm grubości. Tygrysy były jednak napędzane jeszcze silnikami benzynowymi, podczas gdy radzieckie miały już dużo lepsze silniki diesla. Armia amerykańska używała kilku typów czołgów. Najbardziej znanym z nich jest M4 Sherman, opracowany w 1940 roku. Był on słabszą konstrukcją niż jego odpowiedniki niemieckie czy radzieckie. Miał masę 31 ton i krótkolufową armatę kalibru 75 mm o średniej skuteczności; pod koniec wojny pojawiły się wersje z armatami: długolufową kalibru 76 mm, 90 mm a nawet, w wersji “Jumbo” krótkolufową kaliber 105 mm. Zaletą tego czołgu była łatwość jego masowej produkcji. W trakcie wojny powstało ich około 45 tysięcy.

Okres powojenny

Okres powojenny przyniósł ze sobą na początku zastój nowych konstrukcji, co najwyżej dokańczanie starych i dalekie ich udoskonalanie tak jak np. radziecki T-54, którego wersja rozwojowa T-55 była produkowana do roku 1981. Nowe impulsy pojawiły się w latach sześćdziesiątych. W tym okresie zanikł definitywnie podział na czołgi lekkie, średnie i ciężkie, a za to wykształciła się koncepcja MBT - Main Battle Tank - głównego czołgu bitewnego. Wtedy pojawiły się i weszły do masowego użycia nowe wynalazki zasadniczo zmieniające wygląd pola bitwy. Pierwsze śmigłowce bojowe i PPK, czyli Przeciwpancerne Pociski Kierowane - rakiety przeciwpancerne. Na początku kierowanie było przewodowe z czasem użyto lasera jako środka naprowadzającego. Wtedy Armia Radziecka wprowadziła czołgi T-62 z armatami o gładkim, zamiast dotychczas stosowanego gwintowanego, przewodem lufy. Stabilizacja armat, na początku tylko w pionie, potem także w poziomie stała się normą. W latach 70. nastąpił gwałtowny skok w technice, pojawiły się nowe rodzaje pancerzy niestalowych, termowizory, dalmierze laserowe określające odległość z dokładnością do kilku centymetrów
i... nowe rodzaje środków przeciwpancernych.

Generacje czołgów

Czołgi powojenne dzieli się obecnie na trzy generacje:
Pierwsza generacja to czołgi powstałe bezpośrednio po drugiej wojnie światowej. Należą do niej T-54, mający 35 ton, 180 mm pancerz czołowy i niestabilizowaną armatę kalibru 100 mm; systemy prowadzenia ognia są mało skuteczne. Jego odpowiednikiem jest amerykański M-47 z niestabilzowaną armatą kalibru 90 mm i podobnym zestawem celowników.
czołgi I generacji: Druga generacja to czołgi mające już udoskonalone, w stosunku do poprzedników, przyrządy celownicze, wprowadzono wtedy po raz pierwszy celowniki laserowe, i pociski APFSDS. Do tej generacji należą czołgi T-55, w wersji AM (zmodernizowane, wyposażone w system kierowania ogniem MERIDA oraz dodatkowe opancerzenie kadłuba i wieży), T-62 - pierwszy w ogóle czołg II generacji, pierwszy z gładkolufową stabilizowaną armatą kalibru 115 mm i 240 mm pancerzem czołowym. Jego potencjalny przeciwnik amerykański M-60 miał armatę gwintowaną kalibru 105 mm, brytyjską L-7, produkowaną na licencji w USA pod nazwą M-68. Była ona wówczas standardową armatą we wszystkich armiach NATO. Także brytyjskie czołgi Chieftain z armatą o kalibrze 120 mm były klasycznymi przykładami czołgów drugiej generacji. W tym okresie standardem stało się montowanie bocznych ekranów przeciwkumulacyjnych, aby przeciwdziałać nasyceniu kumulacyjnymi środkami przeciwpancernymi (np. granatniki przeciwpancerne) będącymi na wyposażeniu piechoty.
czołgi II generacji: Czołgi trzeciej generacji stanowią obecnie podstawowe uzbrojenie armii państw zachodnich. Do tej klasy należą takie pojazdy jak amerykański M1 Abrams wyposażony w gładkolufową, niemiecką armatę Rheinmetal RhM o kalibru 120 mm, wystrzeliwującą pociski z prędkością 1650 m/s. Pancerz składa się z elementów kompozytowych i wysokowytrzymałych spieków ceramicznych zapewniających mu, po modernizacji, kompletną ochronę przed pociskami kalibru 125 mm z czołgów radzieckich, zarówno kumulacyjnymi jak i rdzeniowymi. System kierowania ogniem dysponuje termowizorem o dużych możliwościach, armata jest w pełni stabilizowana, całkowita masa czołgu wynosi 56 ton. Czołg wyposażono w dość nietypowy system napędu, zamiast klasycznego turbodoładowywanego diesla zastosowano turbinę gazową.
Niemiecki Leopard 2 nie ustępuje czołgowi amerykańskiemu pod żadnym względem, ma taką samą armatę kalibru 120 mm i nawet trochę bardziej zaawansowane opancerzenie, systemy kierowania ogniem są tak samo dobre.
Francuski “Leclerc” jest jedną z najnowszych konstrukcji czołgiem świata. Ma armatę kalibru 120 mm, jednak dzięki wydłużeniu lufy prędkość wylotowa wzrosła do 1800 m/s. Armata nie jest ładowana ręcznie, zamontowano specjalny automat ładujący dzięki czemu szybkostrzelność wzrosła do nawet 15 strzałów na minutę przy strzelaniu krótkimi seriami. Jest to ważne na współczesnym polu bitwy, gdzie czołg musi szybko wykrywać i niszczyć cele. Pancerz opracowano wspólnie z firmami niemieckimi zajmującymi się czołgiem Leopard II. Leopard II otrzymał go w czasie modernizacji, spodnia część jego pancerza jest więc troszkę starszej generacji a wierzchnia najnowocześniejsza. W “Leclercu” cały pancerz jest najnowszej generacji, a czołg nie przeszedł jeszcze modernizacji takiej jak pozostałe czołgi III generacji i ma jeszcze możliwość przyjęcie dodatkowego opancerzenia o masie do 3 ton.
Armia rosyjska również posiada czołg III generacji, jest nim T-80. W podstawowych parametrach ustępuje on nieco konstrukcjom zachodnim. Jakość pancerza nie jest dokładnie znana, ogólne jednak parametry pozostają dobre.
czołgi III generacji:

Modele pośrednie (między II i III generacją)

Między drugą a trzecią generacją powstało kilka czołgów pośrednich np: T-64, które były już lepsze niż wozy drugiej generacji, jednak słabsze niż te z trzeciej generacji. Najlepszym przykładem jest używany przez polskie wojsko T-72. Wyposażono go w najpotężniejszą w tamtym czasie armatę D-81, zwaną też Rapira, oznaczaną przez producenta jako 2A46, gładkolufową o kalibrze 125 mm. Armata jest ładowana automatem, pociski nie są scalone tylko rozdzielne - oddzielnie głowica oddzielnie ładunek miotający. Amunicja jest podawana z obrotowego magazynu znajdującego się na dnie wieży. Armata wyrzuca pociski APFSDS z prędkością 1815 m/s - dla porównania najnowocześniejsze obecnie armaty amerykańskie osiągają prędkość wylotową rzędu 1650 m/s. Armata jest jednak stabilizowana tylko jednym żyroskopem, podczas gdy w czołgach zachodnich III generacji stosuje się już cztery a nawet pięć. Poza tym gorszej jakości amunicja powoduje, ze to zachodnie wozy mogą przebic grubszy pancerz. Silnik diesla o mocy 730 koni mechanicznych zapewnia mu dość dobrą manewrowość, jednak nowoczesne czołgi III generacji mające mocniejsze jednostki napędowe są zwrotniejsze i szybsze.
czołgi generacji pośredniej II/III :

Udział w konfliktach powojennych

Czołgi T-72 w momencie pojawienia się zadziwiły świat skutecznością armaty kalibru 125 mm, użyte w trakcie konfliktu w Libanie w 1982 roku walczyły z amerykańskimi M-60 i zdarzało się, że bezpośrednie trafienie zrywało wieżę trafionego czołgu. Jednak z drugiej strony pociski z armaty kalbru 105 mm dość łatwo przebijały pancerz T-72. Czołgi te stanowiły też wyposażenie armii irackiej w trakcie konfliktu w Zatoce Perskiej w 1991 roku i już było wyraźnie widać, że nowe konstrukcje znacznie go wyprzedzają. Większość co prawda została zniszczona nie w trakcie pojedynków pancernych z czołgami aliantów a przez lotnictwo i śmigłowce szturmowe. Te które walczyły starły się z wczesnymi wersjami czołgów "Abrams" i "Challenger". Okazało się że pociski wystrzeliwane z T-72 były w stanie przebić pancerze czołgów alianckich z dystansu poniżej 1000 metrów, zaś te były w stanie zniszczyć czołgi irackie z dystansu do 1500 metrów pociskami rdzeniowymi lub bez ograniczeń używając pocisków kumulacyjnych. Wyszła też druga poważna wada: trafienie czołgu, często powodowało zapalenie ładunków miotających znajdujących się na dnie wieży i albo urywało wieżę w potężnym wybuchu (wybuch potrafił być tak silny, że jeden z czołgów "Abrams" znajdujący się w bezpośredniej bliskości eksplodującego T-72 został zniszczony), albo czołg palił się i nagrzewał do takiej temperatury, że topiły się na nim elementy.

Przyszłość

Czołgi nadal są podstawowym narzędziem na polu bitwy, jednak wyrósł im bardzo groźny, żeby nie powiedzieć śmiertelny przeciwnik w postaci śmigłowca szturmowego wyposażonego w najnowsze systemy zwalczania czołgów. Jednak przepowiednie z początku lat 90. o nadchodzącym końcu ery czołgów, na razie, się nie sprawdziły.

Linki

Specjalizacja czołgów doprowadziła do wyodrębienia:
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.