Československo
łe godło
(o godle)
Flaga od 1920 r.
(o fladze)
Dewiza:
Pravda vítězí (Prawda zwycięża)
od 1990 r. po łacinie: Veritas vincit
Języki urzędoweczeski i słowacki
StolicaPraga
Powierzchnia (1991) 127 900 km²
Liczba mieszkańców (1991) 15,6 mln
Czesi 54,1%, Słowacy 31%, Morawianie 8,7%, Węgry 3,8%, Romowie 0,7%
WalutaKorona czechosłowacka (Kčs, w latach międzywojennych Kč) = 100 halerzy
Strefa czasowa UTC+1
Hymn Kde domov můj + Nad Tatrou sa blýska
ISO 3166-1 CS (obsolete)

Czechosłowacja lub Czecho-Słowacja (czes. i słow. Československo, Česko-Slovensko), państwo w Europie Środkowej istniejące w latach 1918-1992.
Oficjalne i potoczne nazwy państwa w oryginale:
  • Československá republika (ČSR); początkowo - Republika česko(-)slovenská (RČS) / Československo (1918-1938, do 1920 r. jako Česko-Slovensko)
  • Česko-Slovenská republika / Česko-Slovensko (1938-1939)
  • okupacja niemiecka - Protektorat Czech i Moraw oraz Słowacja (1939-1945)
  • Československá republika / Československo (ČSR) (1945-1960)
  • Československá socialistická republika / Československo (1960-1989/1990) (ČSSR); od 1969 formalnie federacja
  • Kilka tygodni w 1990 r.:
    • wersja czeska: Československá federativní republika / Československo (kwiecień 1990) - odpowiedni zapis w konstytucji był tylko po czesku
    • wersja słowacka: Česko-slovenská federatívna republika (ČSFR) / Česko-Slovensko - w konstytucji nie było słowackiej nazwy (nie było takiego zwyczaju)
  • Česká a Slovenská Federativní Republika i Česká a Slovenská Federatívna Republika (20 kwietnia 1990 - 31 grudnia 1992) - pisownia dużych liter była niezgodna z zasadami czeskiej i słowackiej pisowni, kiedy powinno pisać się dużą literę tylko na początku nazwy państwa. W konstytucji po raz pierwszy podano czeskie i słowackie brzmienie nazwy.
    • wersja czeska: Československo
    • wersja słowacka: Česko-Slovensko (według słowackiej reformy ortografii z 1991 obowiązuje zasada pisać w słowach Československo i československý łącznik, i to również w przypadkach, kiedy mowa o państwie przed rokiem 1990)
Państwo przestało istnieć o północy z 31 grudnia 1992 na 1 stycznia 1993 roku, kiedy podzieliło się na dwa niezależne państwa: Republikę Czeską i Republikę Słowacką.
Czechosłowacja powstała 28 października 1918 na mocy tzw. umowy pittsburgskiej (zawartej w USA między emigrantami czeskimi i słowackimi) jako konglomerat pohabsburskich ziem (austriackich i węgierskich): Bohemii z Morawami, Śląska Czeskiego (m.in. części Śląska Cieszyńskiego), Słowacji, oraz Ukrainy Zakarpackiej. U podstaw założenia państwa leżały idee pansłowiańskie popularne wówczas w Czechach oraz chęć elit słowackich do wyrwania się spod dominacji węgierskiej. Głównym architektem zjednoczenia był wybitny czeski mąż stanu i pierwszy prezydent Tomáš Garrigue Masaryk za pomocą Czecha Edvarda Beneša (później został prezydentem) i Słowaka Milana Rastislava Štefánika.
Czechosłowacja graniczyła od zachodu i północnego zachodu z Niemcami, od południa z Austrią (do 1938 i od 1945), Węgrami i Rumunią (do 1939), od północy z Polską.
Już od samego początku istnienia państwa Czechosłowacja skonfliktowana była z Polską, głównie o część Śląska Cieszyńskiego (patrz Polsko-czechosłowackie konflikty graniczne).
W międzywojniu należała do najbardziej rozwiniętych gospodarczo i technologicznie państw Europy, chociaż zaznaczały się radykalne różnice w poziomie cywilizacyjnym obu jej części składowych. Politycznie była krajem stabilnym, do końca swego istnienia jako jedyne państwo w Europie Środkowej pozostała demokratyczna. Pod względem partyjnym dominowali w Czechosłowacji agrariusze (z nich wywodził się m.in. Benesz), w skład koalicji rządowej wchodziła jednak także mniejszość niemiecka, co nie uchroniło Czechów od buntu Niemców sudeckich w 1938. Rozdzierana od środka przez nacjonalizmy Niemców. Węgrów i Słowaków (którzy oskarżali Czechów o chęć dominacji) padła łupem państw ościennych. Przez cały okres dwudziestolecia nie powiodły się próby wytworzenia "czechosłowackiego poczucia narodowego". Oficjalna doktryna narodu czechosłowackiego była spowodowana faktem, że w Czechosłowacji było więcej Niemców niż Słowaków.
Skład narodowościowy Czechosłowacji:
  • Czesi i Słowacy: 57%
  • Niemcy: 25%
  • Węgrzy: 8%
  • Ukraińcy: 5%
  • Żydzi: 2,5%
  • Polacy: 1,5%
Czechosłowacja była członkiem tzw. Małej Ententy (grupującej oprócz niej Rumunię i Jugosławię - wszystkie trzy państwa były beneficjentami traktatu w Trianon z 1920 r. i przeciwnikami Węgier), w polityce międzynarodowej nie chciała uczestniczyć w idei międzymorza - nie miała dobrych stosunków z Polską i Węgrami. Stawiała na sojusz z Francją i Związkiem Radzieckim, które w decydującym momencie okazały się nieskuteczne.
Jesienią 1938 po przyzwoleniu, jakie Hitler otrzymał w Monachium od mocarstw europejskich, Czechosłowacja zmuszona była odstąpić III Rzeszy tzw. Sudetenland (tereny zamieszkałe przez tzw. Niemców sudeckich), czyli Sudety i Rudawy, a także dawne pogranicze czesko-austriackie. W tym samym czasie Węgry zagarnęły południową część Słowacji (m.in. Koszyce) i Rusi Podkarpackiej, a Polska zajęła z powrotem Zaolzie wraz z podzielonym do tej pory Cieszynem, oraz część Spisza i Orawy, zagarnięte przez Czechosłowację zbrojnie w 1919 roku. Wydarzenia monachijskie zaowocowały dymisją wywodzącego się z Partii Agrarnej dotychczasowego prezydenta Edwarda Benesza (nastawionego proradziecko i profrancusko). Zastąpił go filogermański polityk Emil Hácha.
15 marca 1939 roku wobec wkroczenia hitlerowców do Czech i powołania tamże Protektoratu Czech i Moraw, słowaccy nacjonaliści na czele z księdzem Józefem Tiso i Wojciechem Tuką z Partii Ludowej ogłosili akt niepodległości i utworzenie Republiki Słowackiej. Stała się ona państwem satelickim Trzeciej Rzeszy, nb. nieuznawanym przez większość państw europejskich (poza Polską, Niemcami, Węgrami i Watykanem). Prowadziła politykę całkowicie uległą wobec III Rzeszy co tragicznie odbiło się m.in. na sytuacji Polski we wrześniu 1939 oraz losie tamtejszych Żydów. W 1939 Węgry zajęły zbrojnie pozostałą część Rusi Zakarpackiej i osiągneły wspólną granicę z Polską.
Emigracyjny rząd działał przez cały okres wojny w Londynie. Duże wpływy w kraju posiadali także czescy i słowaccy komuniści przebywający w Moskwie.
Po II wojnie światowej reaktywowano Czechosłowację tym razem bez Ukrainy Zakarpackiej inkorporowanej do Ukraińskiej SRR. W latach 1945-48 w rządach uczestniczyli obok promoskiewskich komunistów przedwojenni politycy socjaldemokratyczni i ludowi (prezydentem był Benesz). Ministerstwo spraw wewnętrznych, policja oraz tzw. resorty siłowe zostały zdominowane przez partię komunistyczną. Jej dążenia doprowadziły do eliminacji z życia politycznego większości partii prawicowych, a także do stopniowego ograniczania demokracji. W 1948 roku doszło do przewrotu i przejęcia władzy przez komunistów. Okres stalinowski był w Czechosłowacji bardziej dramatyczny i nie skończył się tak jak w Polsce czy na Węgrzech w 1956 roku, lecz trwał aż do 1960 r., kiedy zaczęła się powolna odwilż, czego świadectwem jest rozwoj kultury (film, teatry, czasopisma). W 1964 r. formował się reformny ruch i zaczęto próbować reformę gospodarki. Proces ten osiągnął kulminację w Praskiej Wiośnie.
W 1968 wojska Układu Warszawskiego - w tym polskie - przeprowadziły agresję na Czechosłowację. Powodem były reformy Praskiej Wiosny prowadzone pod hasłem Socjalizmu z ludzką twarzą przez tamtejszą partię komunistyczną pod kierownictwem Słowaka Alexandra Dubčeka. Interwencja przywróciła do władzy twardogłowych komunistów, którzy sprawowali władzę, aż do 1989 roku do zwycięstwa tzw. Aksamitnej Rewolucji. Jednym z niewielu efektów ruchu społecznego w 1968, jakie nie zostały odwołane po inwazji była federalizacja państwa, oficjalnie ogłoszona 28 października 1968. Odtąd Czechosłowacja miała trzy rządy i trzy parlamenty - federalny (Federální shromáždění), czeski (Česká národní rada) i słowacki (Slovenská národní rada).
W 1993 wbrew części opinii publicznej elity polityczne Czech i Słowacji (szczególnie duża w tym rola Vaclava Klausa i Vladimira Mecziara) zadecydowały o rozwiązaniu państwa związkowego, czemu do końca przeciwni byli prezydent Havel oraz lider chadeków słowackich Czarnogursky. Ustalono równy parytet walut państwowych, który nie utrzymał się długo z powodu kłopotów gospodarczych Słowacji.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.