'
Bolesław IV Kędzierzawy (urodzony w 1120 lub 1121 roku - zmarł 5 stycznia 1173 roku), książę mazowiecki od 1138 roku, w Krakowie, na Kujawach, Gnieźnie i Kaliszu od 1146 roku, w Sandomierzu od 1166 roku, książę zwierzchni Polski w latach 1146-1173.

Genealogia

Bolesław IV Kędzierzawy był drugim pod względem starszeństwa synem Bolesława III Krzywoustego i najstarszym z jego drugiego małżeństwa z Salomeą z Bergu.
{{Tree|ojciec_ojca=Władysław I Herman zm. 4 czerwca 1102|matka_ojca=Judyta Przemyślidka zm. 25 grudnia 1086 |ojciec_matki=Henryk hr. Berg-Schalklingen|matka_matki=Adelajda z Mochental|ojciec=Bolesław III Krzywousty zm. 28 października 1138|matka=Salomea z Bergu zm. 27 lipca 1144|osoba=Bolesław IV Kędzierzawy zm. 5 stycznia 1173}}

Testament Bolesława Krzywoustego i objęcie dzielnicy mazowieckiej

Bolesław był już w chwili śmierci ojca uznanym za w pełni sprawnego do objęcia rządów w wydzielonej mu testamentem przez ojca dzielnicy mazowieckiej. Nie wiemy dokładnie, jaki kształt miało otrzymane wówczas władztwo, prawdopodobnie jednak w jego skład nie wchodziły Kujawy, które należały, podobnie, jak wschodnia Wielkopolska do dzielnicy senioralnej.
W pierwszych latach swoich rządów Bolesław pozostawał pod silnym wpływem matki Salomei, oraz palatyna na dworze Krzywoustego Wszebora, którzy obawiali się, że starszy przyrodni brat Władysław II Wygnaniec uczyniony z woli ojca księciem zwierzchnim kraju, skorzysta ze swej przewagi militarnej i politycznej i będzie usiłował pozbyć się juniorów z ich dzielnic (oprócz Bolesława w 1138 roku swoją dzielnicę w zachodniej Wielkopolsce ze stolicą w Poznaniu objął także nieznacznie młodszy od księcia mazowieckiego Mieszko III Stary).

Pierwszy etap konfliktu z seniorem dynastii Władysławem Wygnańcem

Do pierwszych zadrażnień z seniorem dynastii doszło w 1141 roku, kiedy Salomea bez zgody Władysława II, zorganizowała w Łęczycy wiec możnych, na którym postanowiono wydać najmłodszą jej córkę za mąż za jednego z synów księcia kijowskiego, by w ten sposób zyskać sojuszników w ewentualnym konflikcie. Niestety juniorzy tą pierwszą batalię zdecydowanie przegrali, gdyż książę kijowski postawiony przed wyborem związania się ze słabymi synami Salomei, lub potężnym seniorem wybrał tego ostatniego wydając swoją córkę Zwinisławę za mąż za najstarszego syna Władysława Bolesława Wysokiego. Dodatkowym upokorzeniem dla Bolesława i Mieszka była wyprawa zbrojna Władysława na czele posiłków ruskich na przełomie 1142 i 1143 roku.
Pokój jaki wówczas zapanował trwał tylko dwa lata, gdyż kiedy 1144 roku zmarła Salomea z miejsca wybuchł spór, co należy zrobić z jej oprawą wdowią tj. księstwiem łęczyckim. Starsi bracia postanowili wówczas, że ziemie te zatrzymają, aż do czasu uzyskania pełnoletności przez młodszych Henryka i Kazimierza, by móc ich wyposażyć dzielnicą matki. Pomysł ten, jednak nie spodobał się Władysławowi, który uważał, że ziemia ta została tylko tymczasowo wydzielona z dzielnicy senioralnej i teraz w jej skład powinna wrócić. Wybuchł wojny domowej był więc tylko kwestią czasu.
Wojna wybuchła z pełną siłą w 1145 roku i wydawało się, że zakończy się sromotną klęską juniorów i zjednoczeniem kraju przez Władysława. Niespodziewanie połączone siły Bolesława i Mieszka zadały klęskę naprędce zorganizowanym oddziałom seniora nad rzeką Pilicą (Szczegóły
Ustępstwa juniorów, nie rozwiązały jednak ostatecznie problemu, zresztą Władysław ufny w swoje siły zdecydował się na ostateczne rozwiązanie, czyli na usunięcie przyrodniego rodzeństwa z kraju. Niespodziewanie po stronie młodszych synów Krzywoustego stanął wszechwładny palatyn Władysława Piotr Włostowic, dla którego plany swojego księcia były zbyt radykalne i mogły grozić osłabieniem jego pozycji. W prawdzie Władysław II zdecydował się na szybką odpowiedź więżąc palatyna, następnie go oślepiając i zmuszając do wyjazdu na Ruś, ale dycezja ta u progu ostatecznej konfrontacji znacznie osłabiły jego pozycję. Co więcej spowodowało to odmowę wysłania posiłków Władysławowi przez Wszewołoda Kijowskiego spowinowanemu z Piotrem. Powód nie przysłania przez ruskich sprzymierzeńców oddziałów zbrojnych mógł być zresztą bardziej prozaiczny - wewnętrzne trudności księcia kijowskiego.

Usuunięcie Władysława II z kraju. Bolesław IV Kędzierzawy nowym seniorem dynastii

Na początku 1146 roku przeciwko rządom Władysława wybuchł powszechny bunt możnych zaniepokojonych losami Piotra Włostowicza. Pomimo tego wydawało się, że Władysław pewnie pokona braci, zwłaszcza że zmusił do ich do wycofania się z Mazowsza i wiosną 1146 roku obległ w Poznaniu. Tam, jednak wobec wybuchu buntu na tyłach wojsk Władysława, a przede wszystkim w związku z wystąpieniem przeciwko seniorowi sędziwego arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba ze Żnina (który rzucił na Władysława klątwę) senior doznał niespodziewanej klęski. Władysław II musiał wraz z synami uciekać do Niemiec na dwór króla Konrada III.
Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. (Śląsk i Krakowskie, zajął Bolesław, wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś Sandomierskie młodszy Henryk, bez nadziału został nieletni Kazimierz)

Interwencja króla niemieckiego Konrada III. Kwestia uznania władzy juniorów na arenie międzynarodowej

Dzięki koneksjom rodzinnym swojej żony Agnieszki Bebenberg Władysławowi jeszcze w 1146 roku udało się skłonić króla niemieckiego do zbrojnej interwencji w Polsce. Na prędce zorganizowana wyprawa, niechęć do starć z Polakami pogranicznych margrabiów, wreszcie szerokie rozlanie się granicznej Odry spowodowały zawrócenie wojsk królewskich z niczym. Zwłaszcza, że Bolesław złożył Konradowi III hołd lenny i przyrzekł mu dopełniać wszelkie obowiązki wasala. Konrad III chcąc wyjść z twarzą z konfliktu musiał to przyjąć za dobrą monetę.
W kolejnych latach Bolesław, razem z młodszym bratem Mieszkiem starali się utrzymywać dobre stosunki z siłami przeciwnymi nadmiernemu zwrostu potęgi Hohenstaufów, sojuszników Władysława. W tym celu w 1148 roku juniorzy zorganizowali zjazd w Kruszwicy na który zaproszono władcę tworzącej się właśnie Marchii Brandendeburskiej Albrechta Niedźwiedzia, gdzie postanowiony wydać siostrę książąt Judytę za mąż za syna margrabiego Ottona. Bolesław i Mieszko wsparli też militarnie Niemców w walce z pogańskimi jeszcze z Wieletami wydatnie przyczyniając się do utwierdzenia niemieckiego panowania nad środkową Sprewą. Drugim wypróbowanym sojusznikiem piastowskich książąt stał się margrabia Miśni Konrad.
Początkowo bardzo dobrze układały się stosunki Bolesława również z inną siłą przeciwną plityce Hohenstafów - papiestwem. W 1147 roku legat papieski o imieniu Humbold uznał nawet władzę Bolesława, jako seniora w Polsce. Rok później jednak w związku z polityczną kontrakcją ze strony Agnieszki żony Władysława nowo przybyły do kraju wysłannik Gwidon w związku z odmową przywrócenia władzy najstarszemu potomkowi Krzywoustego obłożył juniorów klątwą, a kraj interdyktem. Kara ta wobec solidarnego poparcia juniorów przez polską hierarchię kościelną nie miała jednak praktycznie żadnych reperkusji.

Wyprawa cesarza Fryderyka Barborossy na Polskę. Krzyszków i ostateczne uznanie władzy Bolesława IV Kędzierzawego

Do ponownego zagrożenia nowych porządków w kraju doszło w 1157 roku, kiedy o los wygnanego Piastowicza upomniał się cesarz Fryderyk I Barbarossa. Tym razem wyprawa była dobrze zorganizowana, a władca niemiecki bardziej zdeterminowany by wymusić na polskich książętach ustęptwa. Nie wiadomo z jakich powodów Bolesław Kędzierzawy zdecydował się na wybitnie asekuracyjną taktykę prowadzenia wojny, nie broniąc przepraw przez Odrę, paląc broniące od wieków granice Polski grody w Głogowie i Bytomiu. Nie niepokojony cesarz wtargnął z wojskami do Wielkopolski i obległ Bolesława w Poznaniu. Wobec takiego obrotu sytuacji Bolesław Kędzierzawy musiał się zgodzić na upokarzające rokowania i na niemniej haniebną ceremonię złożenia hołdu lennego w pod poznańskim Krzyszkowie. Bolesław miał tam w worku pokutnym z mieczem uwiązanym sznurem u szyi, na kolanach błagać cesarza o wybaczenie, w zamian za co otrzymał od Fryderyka Barbarossy łaskawą zgodę na dalsze panowanie nad krajem. Bolesław musiał też zapłacić ogromną kontrybucję w wysokości kiku tysięcy grzywien srebra. Z nieznanych przyczyn sprawa Władysława Wygnańca pomimo zwycięstwa cesarza nie została poruszona w układach. W prawdzie Bolesław obiecał się zjawić na Boże Narodzenie w Magdeburgu i oddał jako gwarancję swojego młodszego brata Kazimierza, jako zakładnika, ale zarówno cesarz zajęty innymi sprawami, ani tym bardziej Bolesław nie kwapili się do realizacji zawartych w Krzyszkowie postanowień. Zresztą dwa lata później w maju 1159 roku Władysław II Wygnaniec nie doczekawszy się powrotu do kraju zmarł.

Zgon Władysława Wygnańca i powrot jego synów na Śląsk

Śmierc Władysława umożliwiła powrót w 1163 roku do Polski na dziedziczny Śląsk jego synów Bolesława Wysokiego i Mieszka Plątonogiego. Powodem zgody na powrót Władysławowiczów był przede wszystkim fakt, że nie zagrażali oni, jak wcześniej ich ojciec władzy Bolesława Kędzierzawego. Zresztą senior dynastii odpowiednio się zabezpieczył zatrzymując swoich rękach główne grody śląskiej prowincji tj. Wrocław, Legnicę, Głogów, Opole i Racibórz.

Próby podbicia i chrystianizacji Prusów

Uporawszy się z niebezpieczeństwem niemieckiej interwencji Bolesław rozpoczął realizację śmiałego planu podboju pogańskich Prusów. Koncepcja ta narodziła się w związku z powtarzającymi się coraz częściej napadami plemion Bałtyjskich na dzielnicę Bolesława tj. Mazowsze. Nie bez znaczenia była ogarniająca całą Europę idea krucjat przeciwko niewiernym i naciski idące w związku z tym ze strony papieża i cesarza. Cały wysiłek włożony w próby zdobycia nowej prowincji został jednak zaprzepastrzony w 1166 roku, w związku z nieudolnością polskich dowódców i zdradą pruskich przewodników. W zorganizowanej w mazurskich bagnach zasadce zginął jeden z dowódców wyprawy książę Henryk Sandomierski, sam zaś Bolesław Kędzierzawy ledwie uratował życie.

Osłabienie władzy seniora. Próby buntów możnych. Sytuacja na Śląsku

Po śmierci Henryka Bolesław Kędzierzawy, wbrew testamentowi, zachował księstwo dla siebie wychodząc z założenia że Sandomierszczyzna została wydzielona z dzielnicy senioralnej. Wywołało to niepokoje w kraju i bunt Kazimierza Sprawiedliwego, którego wsparli Mieszko III Stary, możni małopolscy, Jaksa z Miechowa i Świętosław, syn Piotra Włostowica, a także arcibiskup gnieźnieński Jan i biskup krakowski Gedko. Buntownicy zwołali w lutym 1168 zjazd do Jędrzejowa, na którym wybrano Mieszka III nowym księciem zwierzchnim, zaś Sandomierskie ofiarowano Kazimierzowi. Do wojny ostatecznie nie doszło, gdyż Bolesław IV Kędzierzawy zgodził się z częścią postulatów buntowników dzieląc dziedzictwo Henryka na trzy części: (Wiślica dostała się Kazimierzowi, Sandomierz Bolesławowi, trzecia bliżej nie znana Mieszkowi III).
W 1166 roku korzystając z klęski seniora dynastii na wyprawie w Prusach książęta śląscy Bolesław Wysoki i Mieszko Plątonogi w celu zdobycia pełni władzy na podległym sobie terytorium usunęli załogi Bolesława Kędzierzawego z głównych grodów Śląska. Wyprawa odwetowa Kędzierzawego w roku następnym zakończyła się pełną klęską, w związku z czym senior musiał się ostatecznie pogodzić z zaistniałą sytuacją.
Nie znaczyło to jednak, że Bolesław Kędzierzawy uważnie nie obserwował bratanków i kiedy w 1172 roku przeciwko Bolesławowi Wysokiemu zbuntowali się jego młodszy brat Mieszko i najstarszy syn Jarosław poparł rebaliantów walnie przyczyniając się do wygnania z kraju księcia wrocławskiego. Z powodowało to ponownie groźbę interwencji cesarza Fryderyka Barbarossy, który dopiero za cenę 8000 grzywien srebra (okup powiózł w zastępstwie chorego Kędzierzawego Mieszko III Stary) i powrót Bolesława na Śląsk zgodził się odstąpić od swoich zamiarów. Bolesław Wysoki musiał się jednak pogodzić z wydzieleniem bratu i synowi własnych dzielnic.
Na rok przed śmiercią Bolesława w 1172 roku doszło też do próby buntu części panów małopolskich niezadowolonych zbyt silnych rządów seniora. Buntownicy na tron w Krakowie zaprosili wtedy księcia wiślickiego Kazimierza Sprawiedliwego. Tylko opór najmłodszego brata Bolesława przed tak radykalnymi rozwiązaniami i ustępstwa seniora spowodowały, że końcu do żadnych rozruchów nie doszło.

Stosunki z kościołem

Bolesław Kędzierzwy znany był również z licznych nadań na rzecz kościoła. Szczególnie od księcia wzbogadziły się m.in.: Kościół NMP i św. Wincentego we Wrocławiu, klasztor benedyktynów w Trzemiesznie, czy kolegiata w Tum pod Łęczycą. Około 1151 roku Bolesław ufundował zaś kolegiatę kanoników regularnych w Czerwińsku.

Śmierć Bolesława IV i następstwo po nim

Bolesław był dwukrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną poślubioną jeszcze zapewnie za życia ojca (prawdopodobnie w 1136 roku) była Wierzchosława (zmarła przed 1148 rokiem), córka księcia nowogrodzkiego Wsiewołoda. Z małżeństwa tego Bolesławowi urodził się jeden syn, który otrzymał imię ojca. Bolesław Bolesławowic zmarł w 1172 roku, a Kędzierzawy ponoć bardzo przeżył śmierć pierworodnego potomka. Po 1148 roku (najpewnie jednak dopiero około 1160 roku) Bolesław ożenił się po raz drugi z nieznaną bliżej Marią, z którą to miał syna Leszka i nieznaną z imienia córkę, która wyszła za mąż za ruskiego dynastę.
Bolesław IV Kędzierzawy zmarł 5 stycznia 1173 roku i został zapewne pochowany w katedrze płockiej u boku ojca i dziada. Opiekę nad małoletnim synem Leszkiem dziedzicem dzielnicy mazowieckiej polecił nowemu seniorowi dynastii Mieszkowi III Staremu, który przyjął po nim rządy w Małopolsce.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.