Bieszczady_Zachodnie -
od strony Szerokiego Wierchu.

Bieszczady Zachodnie - rozciągają się od Przełęczy Użockiej (853 m n.p.m.) na wschodzie po Przełęcz Łupkowską (640 m n.p.m.) na zachodzie. Obszar ten jest bardzo interesujący z punktu widzenia przyrodniczego i w większości leży na terenie Rezerwat Biosfery "Karpaty Wschodnie". Charakterystyczny krajobraz Bieszczadów to równoległe, długie, ciągnące się z północnego zachodu na południowy wschód pasma górskie, których wysokość wzrasta z zachodu na wschód. Najwyższym szczytem Bieszczadów Zachodnich jest Tarnica (1346 m n.p.m.).
Terminu Bieszczady używa się zwykle w Polsce jako synonim polskich Bieszczadów (które są jedynie częścią Bieszczadów Zachodnich). Słowacka część Bieszczadów Zachodnich jest u naszych południowych sąsiadów nazywana Górami Bukowskimi (Bukovské vrchy).

Położenie

Na zachodzie Bieszczady Zachodnie graniczą z Beskidem Niskim, na północy z Góry Sanocko-Turczańskimi, na wschodzie z Bieszczadami Wschodnimi, na południu zaś z Wyhorlatem.
Zachodnią granicę granicę wyznaczają Osława, Osławica, przełęcz Łupkowska i Laborec, wschodnią San, przełęcz Użocka i rzeka Uż. Natomiast granica północna bywa przeprowadzana rozmaicie. Geofizyczna poprowadzona jest północnymi stokami Otrytu, Korbani i Chryszczatej, chociaż czasami Otryt wliczany jest do Gór Sanocko Turczańskich. Geomorfologicznie wyróżnia się Bieszczady Wysokie (na południe od Sanu) i Bieszczady Środkowe (między Sanem, a linią kolejową Zagórz-Ustrzyki Dolne), wyróżnia się też Wyżynę Wańkowej, czyli północną część Gór Sanocko-Turczańskich. Podobny zasięg ma podział turystyczny, przy czym północną część tak rozumianych Bieszczadów, nazywa się Przedgórzem Bieszczadzkim.

Geologia

Głównym warunkiem decydującym o morfologii Bieszczadów jest różna odporność materiału skalnego na wietrzenie. Grzbiety pasm górskich w Bieszczadach zbudowane są najczęściej z twardszych piaskowców, natomiast w dolinach przeważają szybciej wietrzejące, bardziej miękkie łupki.
Bieszczady zbudowane są ze skał osadowych, łupków ilastych i marglistych oraz piaskowców, które określane są ogólnie fliszem karpackim. Osady te utworzone zostały w okresie kredy do starszego trzeciorzędu (paleogenu), a następnie wypiętrzone i sfałdowane w okresie młodszego trzeciorzędu (neogenu). Najstarszymi utworami geologicznymi obszaru Bieszczadów są tzw. wkładki skał dolnokredowych znajdujących się w okolicach Baligrodu, Wetliny i Ustrzyk Górnych jak również łupki i piaskowce górnej kredy zwane piaskowcami inocermowymi. Najwyższe szczyty Bieszczadów zbudowane są głównie z piaskowców i łupków krosieńskich, które zawierają blisko 40% węglanu wapnia. Obniżenia terenu i dna dolin rzecznych zajmują utwory aluwialne i deluwialne. Badania szlifów skalnych wykazały, że większość skał w tym min. piaskowce krośnieńskie zawierają znaczne ilości minerałów stanowiących naturalne źródło wielu składników pokarmowych dla roślin w tym: biotyt, ortoklaz i muskowit - szczególnie bogate w potas. Natomiast w skałach tych nie stwierdzono minerałów zawierających związki fosforowe.
W ścisłym związku pomiędzy podłożem skalnym i czynnikami klimatycznymi rozwijaja się gleby w Bieszczadach, które na swojej powierzchni zostały silnie odwapnione i posiadają odczyn kwaśny. Nieznacznie ilości wapnia znajdują się w glebach aluwialnych i deluwialnych, zalegających doliny rzeczne i zagłębienia terenu. Przeważającymi glebami w Bieszczadach są gleby brunatne i brunatne kwaśne, a niezmiernie rzadko występują gleby bielicowe i tylko w okolicach Baligrodu.

Hydrografia

Bieszczady_Zachodnie -
w Bieszczadach

W wyniku tego w Bieszczadach wykształcił się specyficzny układ sieci rzek i sieci grzbietów zwany często kratownicowym lub też rusztowym, ponieważ przypominają kratownicę albo ruszt, gdy patrzeć na nie z lotu ptaka. W górnych swych biegach, rzeki płyną równolegle do grzbietów górskich, aby następnie w swych środkowych odcinkach zmienić nagle kierunek na prawie północny, przecinając w ten sposób, prawie poprzecznie pasma i masywy górskie, tworząc malownicze i piękne przełomy rzeczne.
Szczególnie piękne i malownicze przełomy tworzą rzeki: Solinka koło Buka, Wetlina koło Kalnicy, Górna Solinka koło Moczarnego, San w okolicach Otrytu, a na szczególną uwagę zasługuje przełom Prowczy - Nasiczniańskiego Potoku, który oddziela Połoniny Wetlińską od Caryńskiej.
==Klimat== Klimat Bieszczadów jest zróżnicowany ponieważ leżą one na granicy dwóch krain klimatycznych, gdzie stosunki termiczne, wilgotnościowe i ilość opadów atmosferycznych różnią się znacznie. I tak np. w Sanoku położonym na północ od pasm bieszczadzkich, średnia roczna opadów atmosferycznych przekracza 800 mm, a średnia roczna temperatura wynosi 7,5 stopnia Celsjusza, to już na południe od Przełęczy Użockiej, suma rocznych opadów wynosi ok. 600 mm, a średnia roczna temperatura powietrza waha się w granicach 9,5 stopnia Celsjusza. Decydującym czynnikiem klimatycznym wpływającym na południową część Bieszczadów jest klimat Niżu Węgierskiego, charakteryzujący się zmniejszona ilościa opadów atmosferycznych, przekraczających tylko nieznacznie 1000 mm, wysoką temperaturą i małą wilgotnością powietrza. Głównymi oznakami wpływu klimatu Niżu Węgierskiego w południowej części Bieszczadów jest uprawa, na znacznych obszarach winorośli właściwej, a także brak w składzie drzewostanów jodły i świerka, które do prawidłowej wegetacji i rozwoju wymagają znacznej wilgotności gleby i powietrza. Roczna suma opadów w Bieszczadach waha się w granicach od ok. 800 do ok. 1200 mm. Na wysokości ponad 550 m n.p.m. opady te przekraczają 1000 mm rocznie, a na najwyższych szczytach przekraczają nawet 1200 mm rocznie. Najobfitsze opady występują w okresie letnim w miesiącach czerwcu i lipcu, najmniejsze w okresie zimowym. W przeciwnieństwie do pozostałego regionu Karpat, Bieszczady odznaczają się większymi, jesiennymi niż wiosennymi opadami atmosferycznymi.

Flora

Dzięki metodzie analizy pyłkowej przeprowadzono badania zmian szaty roślinnej profilu torfowiska wysokiego min. w okolicach Tarnawy Wyżnej i datowaniem bezwzględnym metodą radiowęglową C14, co pomogło odtworzyć przemiany jakim podlegała roślinność Bieszczadów przez okres ostatnich 10000 lat. Badania te pozwoliły na stwierdzenie, iż u schyłku ostatniego zlodowacenia, gdy na niżu dominowały drzewostany sosnowe z domieszką modrzewia i limby, to wyższe partie Bieszczad były prawie zupełnie bezleśne. W miarę ocieplania się klimatu, na teren Bieszczadów zaczęły wkraczać z południa Europy, gatunki ciepłolubne jak sosna, świerk, wiąz czy też dęby. Około 6000-4000 lat p.n.e. bieszczadzkie szczyty porośnięte były niezmierzonymi lasami świerkowymi. Lepiej zbadanym okresem w rozwoju roślinności Bieszczadów jest okres ok. 1000 lat p.n.e. tj. od czasów kiedy zmiany klimatyczne nie następowały tak gwałtownie, a lasy nie były jeszcze obiektem intensywnej gospodarki człowieka. W okresie subborealnym udział świerka w składzie bieszczadzkich lasów był liczniejszy niż obecnie i rosły one tak w niższych jak też i najwyższych partiach górskich szczytów. Pośród roślin zielnych obficie występował widłak jałowcowy. W okresie subatlantyckim, w miarę zwiększania się wilgotności powietrza, następowała gwałtowna ekspansja, od południa Europy, typowych gatunków ciepłolubnych jak: buk, grab i jodła. Zwłaszcza udział jodły w ówczesnych lasach bieszczadzkich był o wiele większy niż obecnie. U schyłku tego okresu, na podstawie obecności pyłków w badanych torfowiskach, stwierdzić można, że zwiększył się udział roślin związanych z człowiekiem, a przede wszystkim traw i turzyc. Człowiek osiedlając się w dolinach, trzebił lasy, głównie w sąsiedztwie torfowisk, gdzie zakładał pastwiska, łąki i pola. Gwałtownie zmnieszył się udział jodły, graba i buka w składzie bieszczadkich lasów. Badania archeologiczne potwierdzają fakt, że rozległe obszary górnego Sanu pozostawały bardzo rzadko zaludniane i jeszcze do początków XV wieku tereny te były na ogół bezludne lub też bardzo rzadko zaludnione. Dopiero w drugiej połowie XV wieku rozpoczął się bum kolonizacyjny, który wzmógł się znacznie na początku XVI wiek. Znacznemu napływowi ludności towarzyszyło nadmierne wycinanie lasów najpierw w dolinach, a potem wokół szczytów. Z niezmierzonych bieszczadzkich lasów ludzie pozyskiwali drewno głównie pod budownictwo oraz w celu uzyskania nowych terenów pod uprawy rolne i łąki. Jednocześnie wołoscy pasterze wycinali lasy w wyższych partiach gór dla pozyskania nowych terenów pod pastwiska dla owiec, kóz i bydła. Ocenia się, że Wołosi osiedlali się na tych terenach już z końcem XIII wieku, a przybywali tam z Półwyspu Bałkańskiego i okolic Siedmiogrodu. Początkowo, do około połowy XVI wieku, działalność osadników nie wpływała w negatywny sposób na ilość i jakość bieszczadzkiej roślinności i w tym czasie lasy zajmowały ok. 80% powierzchni Bieszczadów. Drastyczne zmniejszenie się lesistości Bieszczadów i znaczne zmiany w składzie flory dokonały się od drugiej połowy XVI wieku do końca XIX wieku, kiedy to z uwagi na istniejące kopalnie rud żelaza i funkcjonujące, prymitywne hutnictwo, (głównie w okolicach Baligrodu) wzrosło gwałtownie zapotrzebowanie na drewno. Na początku wieku XX lesistość Bieszczadów w dolinach rzecznych kształtowała się w granicach ok. 25%, w niżsżych położeniach górskich w granicach ok. 40%, nastomiast w wyższych partiach górskich w granicach ok. 60%. Pod koniec XIX i na początku XX wieku procent lesistości Bieszczadów nie uległ zmniejszeniu, jednakże zmienił się charakter lasów. W wyniku głębokich przemian jakie zaszły głównie na pogórzu i w dolinach rzecznych, czyli w warunkach korzystniejszych dla gospodarki człowieka, lasy prawie całkowicie wytrzebiono, a tylko zbocza wyższych szczytów górskich jak: Tarnicy, Chryszczatej, Wielkiej Rawskiej i Krzemienia na wschodzie, zachowały swój pierwotny, puszczański charakter. Największe zmiany w Bieszczadach zaszły w wieku XX po wybudowaniu kolejek leśnych, które sięgały do Cisnej, Smereka i Zatwarnicy, a które handlarze drewnem wykorzystywali do transportu, a wokół nich zakładali wielkie obszary zrębów zupełnych, które potem zalesiano monokulturami świerkowymi. Rabunkowy wyrąb drzew w Bieszczadach doprowadził do znacznych, negatywnych zmian w składzie drzewostanów, gdyż pozostawiono sztuki tylko najgorszej jakości technicznej, które następnie przekazały swoje cechy dziedziczne młodszym pokoleniom, pozbawiając w ten sposób następne pokolenia ludzi cennego surowca drzewnego. Do roku 1947 region ten był przeludniony, gdyż na każde 100 hektarów użytków rolnych przypadało średnio ok. 90 osób, a ludność ta zajmowała się przede wszystkim uprawą roli i hodowlą bydła oraz owiec, wypasając wielkie ich stada od wczesnej wiosny do późnej jesieni. Bydło i owce wypasano również w lasach, doprowadzając je stopniowo do degeneracji i degradacji, a ponadto pasterze wycinali znaczne powierzchnie lasów pod nowe pola uprawne i pastwiska, których granice sięgały wysokości aż 900 metrów do granicy połonin. Po II wojnie światowej Bieszczady niemal zupełnie się wyludniły i od tego okresu czasu daje się obserwować, szczególnie w dolinach, zjawisko związane z ogromnym dynamizmem przyrody. Na miejscu dawnych łąk, pastwisk i pól rozrosły się bujne łany pokrzyw i innych roślin ruderalnych jak wiązówka błotna i bodziszek błotny. Na dawnych polach uprawnych rozrosła się w dużych ilościach olsza szara i wierzba iwa, których obaszary, w wyniku sukcesji zaczęły się przeistaczać w laski olszowe, potem bukowe i jodłowe. Wprowadzone przez ludzi monokultury świerkowe uległy degradacji, a ich miejsce zajęły buki, dęby, jodły i wiązy. W miarę dziczenia tych terenów, w miejsce gatunków roślin związanych z człowiekiem, zaczęły się pojawiać i opanowywać swoje naturalne siedliska, rośliny kiedyś tam wystepujące naturalnie. Szczególny charakter Bieszczadów uwidacznia się nie tylko w charakterystycznej rzeźbie terenu i specyficznym krajobrazie, ale także w charakterystycznym składzie flory. Flora roślin naczyniowych (kwiatowych) reprezentowana jest w Bieszczadach przez ponad 900 gatunków, porosty przez ponad 300 gatunków, blisko 250 gatunków mszaków, około 20 gatunków słuzowców i wiele gatunków grzybów. Na szczególna uwagę w Bieszczadach zasługuje blisko 30 gatunki roślin tzw. "endemicznych" tj. takich, które występują tylko na terenie Bieszczadów. Do gatunków endemicznych w Bieszczadach zaliczamy:
  • wilczomlecz karpacki
  • olsza zielona (kosa olcha)
  • goździk skupiony
  • fiołek dacki
  • chaber Kotschy'ego
  • węźymord górski
  • ciemiężyca biała
  • ciemiężyca zielona
  • arnika górska
  • lulecznica kraińska
  • ciemiernik czerwonawy
  • smotrawa okazała
  • tojad
  • śnieżyca wiosenna
  • cebulica dwulistna
  • boczniak wetliński
  • Neobulgaria pura
  • Crepidotus wakefieldiae
  • czernidlak
  • trzęsak
  • Pistillaria tyhuloides
Szczególnie interesującą jest w Bieszczadach grupa ok. 80 gatunków roślin wysokogórskich do których zaliczamy:
  • prosienicznik jednogłówkowy
  • leniec alpejski
  • turzyca skalna
  • pierwiosnka długokwiatowa
  • złocień okrągłolistny
  • czosnek siatkowaty
  • ostrożeń wschodniokarpacki
  • mech wysokogórski - Hygrohypnum alpinum
  • bażyna czarna
  • widłak alpejski
  • zanokcica
  • rojnik
Do gatunków ciepłolubnych (kserotermicznych) zaliczamy w Bieszczadach następujące gatunki:
  • pierwiosnka lekarska
  • lucerna sierpowata
  • krwiściąg mniejszy
  • płucnica - Certaria laureri
  • brodaczka - Usnea longissma
  • tarczownica - Parmelia crinita

Piętrowy układ roślinności

W Bieszczadach podobnie jak i w innych górach, roślinność zmienia się piętrowo od podnóży do szczytów. Układ taki pozostaje w śćisłej zależności od zmiennych warunków klimatycznych zachodzących w poszczególnych piętrach. W wyższych partiach szczytów temperatura powietrza jest niższa, zwiększa się ilość opadów atmosferycznych, przez dłuższy okres czasu występują spóżnione przymrozki wiosenne i wczesne przymrozki jesienne, jest grubsza i dłużej zalegająca pokrywa śnieżna, a tym samym okres wegetacyjny jest znacznie krótszy. Klimat w szczytowej partii gór, ma również przemożny i decydujący wpływ na intensywność procesu wietrzenia skał i formowania się gleb. W ostrym, zimnym klimacie wysokich gór, wszelkie procesy ulegają spowolnieniu. Gleby są tam płytkie i kamieniste, a miejscami jak np. na Tarnicy widoczne są gołoborza. Zmiana szaty roślinnej w kierunku pionowym sprawia, że co kilkaset metrów w górę, zmienia się także jej skład florystyczny. W zależności od wysokości nad poziomem morza, warunków glebowych, klimatycznych, nasłonecznienia stoków i warunków glebowych, widoczne są piętra roślinności.
Bieszczady z racji swojego położenia geograficznego i specyficznych stosunków florystycznych posiadają swoisty układ pięter roślinnych, inny niż Karpat Wschodnich, Tatr czy też Alp. W wysokich pasmach karpackich jak np. Babiej Górze czy też w Tatrach wyróżnia się 5-6 pięter roślinnych, a mianowicie:
Bieszczady_Zachodnie -
w kierunku Ustrzyk Górnych i Tarnicy

  • piętro pogórza - do ok. 500m,
  • piętro regla dolnego - pomiędzy 500, a 1200m,
  • piętro regla górnego - pomiędzy 1200, a 1600m,
  • piętro subalpejskie - pomiędzy 1600, a 1800m,
  • piętro alpejskie - pomiędzy 1800, a ok. 2300m,
  • piętro subniwalne - powyżej 2300m.
Natomiast w Bieszczadach rozóżnia się 3 piętra roślinne:
  • piętro pogórza - do 500m,
  • piętro regla dolnego- pomiędzy 500, a 1150m,
  • piętro połonin - powyżej 1150m.

Fauna

''(do opracowania)''


Historia

W latach 1974-1981 prowadzono zagospodarowanie Bieszczad, w ramach akcji Związku Harcerstwa Polskiego pod kryptonimem "Operacja Bieszczady-40" (w zamierzeniu akcja miała uświetnić 40-lecie Polski Ludowej w 1984 roku). Kontynuacją Operacji po 1981 roku była "Harcerska Służba Bieszczadom", a następnie "Bieszczadzka Akcja Letnia".
''(do opracowania)''


Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.
Prezentowane filmy poczhodzą z serwisu YouTube, portal zgapa.pl nie jest ich autorem i nie ponosi odpowiedzialności za ich treści.