Bartel BM-5polski samolot szkolno-treningowy z okresu międzywojennego

Historia

W 1926 roku Departament Lotnictwa Ministerstwa Spraw Wojskowych ogłosił konkurs na projekt przejściowego samolotu treningowego, wśród zgłoszonych projektów znalazł się również projekt inż. Ryszarda Bartela z Wytwórni Lotniczej „Samolot” z Poznania oznaczony jako BM-3. Początkowo we wrześniu 1927 roku podpisano umowę na budowę trzech prototypów tego samolotu. Wytwórnia jednak z powodu kryzysu finansowego nie wywiązała się z niej a w tym czasie inż. Bartel opracował następną projekt oznaczony jako BM-4, a na podstawie tych doświadczeń wytwórnia zwróciła się o zgodę na zmodernizowanie projektu samolotu BM-3, na co otrzymała zgodę. W ten sposób powstał nowy projekt samolotu oznaczony jako Bartel BM-5.
Po uzgodnieniu nowego projektu w marcu 1928 roku przystąpiono do budowy pierwszego prototypu oznaczonego jako BM-5a, do napędu którego użyto silnika rzędowego Austro-Daimler o mocy 220 KM (162 kW) i ukończono go w lipcu. W dniu 27 lipca 1928 roku jego oblotu dokonał pilot fabryczny Edmund Hołodyński. W czasie prób w locie stwierdzono, że jego osiągi są mniejsze niż zakładano. Jak ustalono przyczyną tego była zbyt duży ciężar silnika, który ważył 325 kg i masa własna była większa od zakładanej aż o 92 kg. W lutym 1929 roku prototyp ten został poddany także próbą przydatności do akrobacji, których dokonał płk pil. Jerzy Kossowski.
W związku z wynikami prób samolotu BM-5a, drugi prototyp oznaczony jako BM-5b został wyposażony w lżejszy silnik 6-cylindrowy silnik rzędowy SPA-6A o mocy 220 KM (162 kW). Prototyp ten zbudowano kierując się sugestiami Komisji Dowództwa Lotnictwa aby wykorzystać silniki tego typu pozostałe po produkcji licencyjnego samolotu myśliwskiego Ansaldo A-1 Balilla. Prototyp samolotu BM-5b został oblatany w dniu 15 kwietnia 1929 roku. Prototyp ten miał już lepsze osiągi, lecz nadal nie spełniał warunków do szkolenia akrobacji.
W tym celu zbudowano kolejny prototyp oznaczony jako BM-5c, który wyposażono w mocniejszy silnik rzędowy w układzie „V” Hispano-Suiza 8Fb o mocy 300 KM (221 kW). Prototyp ten został oblatany w dniu 30 sierpnia 1929 roku. W prototypie tym zastosowano inne łoże do mocowania silnika, nowe osłony, instalację chłodzenia i olejową i podwozie główne z amortyzacją olejowo-powietrzną. Ten prototyp wykazał zwiększenie możliwości akrobacyjnych samolotu i polepszenie właściwości pilotażowych.
Jeszcze na początku 1929 roku w trakcie prób prototypów wytwórnia „Samolot” otrzymała zamówienie na wykonanie samolotów treningowych BM-5 dla wojskowych szkół lotniczych. Rozpoczęto ich produkcję seryjną i łącznie w latach 1929 – 1930 zbudowano 60 samolotów BM-5, po 20 z każdej wersji.
Już po likwidacji Wytwórni Lotniczej „Samolot", inż. Ryszard Bartel opracował w Państwowych Zakładach Lotniczych w Warszawie projekt zabudowy silnika gwiazdowego Wright Whirlwind J-5 o mocy 220 KM (162 kW) do samolotu BM-5, tak opracowany projekt oznaczono jako BM-5d. Po przebadaniu go w Instytucie Badań Technicznych Lotnictwa w Warszawie w 1935 roku w wytwórni PZL wyprodukowano nowe łoża i osłony do silnika Wright Whirlwind J-5 w ilości 20 sztuk, które następnie przekazano do warsztatów Centrum Wyszkolenia Lotnictwa w Dęblinie, gdzie wykorzystując je przebudowano 20 samolotów wersji BM-5a i BM-5b na nową wersję BM-5d. Okazało się że jest to najlepsza wersja samolotów BM-5.

Użycie w lotnictwie polskim

Wyprodukowane w latach 1929 – 1930 samoloty BM-5 skierowano do Centrum Wyszkolenia Lotnictwa w Dęblinie, z czego 5 w wersji BM-5c przekazano w 1930 roku do Morskiego Dywizjonu Lotniczego w Pucku.
Pojedyncze egzemplarzy tego samolotu BM-5 przetrwały w Centrum Wyszkolenia Lotnictwa do września 1939 roku.

Opis konstrukcji

Samolot Bartel BM-5 był dwumiejscowym samolotem szkolno-treningowym, dwupłatem o konstrukcji mieszanej. Podwozie klasyczne – stałe.
Napęd samolotu stanowił silnik rzędowy lub gwiazdowy w zależności od wersji, śmigło dwułopatowe, drewniane.

Dane lotno-techniczne samolotu BM-5:

Wersja BM-5a BM-5b BM-5c BM-5d
Masa własna (kg) 980 922 947 900
Masa całkowita (w locie) (kg) 1350 1300 1330 1290
Rozpiętość (m) 11,20 11,20 11,20 11,20
Długość (m) 7,81 7,81 7,81 7,60
Wysokość (m) 3,18 3,18 3,18 3,18
Powierzchnia nośna (m²) 31,00 31,00 31,00 31,00
Napęd silnik rzędowy
6-cylindrowy
Austro-Daimler
silnik rzędowy
6-cylindrowy
SPA-6A
silnik rzędowy
8-cylindrowy
Hispano-Suiza 8Fb
silnik gwiazdowy
9-cylindrowy
Wright Whirlwind J-5
Moc 220 KM (162 kW) 220 KM (162 kW) 300 KM (221 kW) 220 KM (162 kW)
Prędkość maksymalna (km/h) 164 161 172 172
Prędkość minimalna (km/h) 76 70 73 70
Prędkość wznoszenia (m/s) 2,6 3,4 4,5 4,0
Pułap (km) 3250 3075 4750 4000
Zasięg (km) 420 435 300 450

Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.