Bóstwa lunarne - typ bóstw uranicznych, będących personifikacją Księżyca, jego faz, funkcji i stanów (np. bóstwa zaćmienia Księżyca lub księżycowego halo, jak bogini Hine-korako u Maorysów z Nowej Zelandii).
Ważniejsze bóstwa lunarne:
  • aztecki Teciztekatl (Tecciztecatl)
  • babiloński Sin
  • chińska Chang-e
  • frygijski Men
  • egipski Toth i Chonsu
  • etruska Losna
  • grecka Artemida i Selene
  • indyjski Ćandra i Soma
  • inkaska Mama Quilla
  • japoński Tsukiyomi
  • u Majów bogini Ix-chel
  • rzymska Diana i Luna
  • staroarabski Habal
  • sumeryjski Nanna
  • syryjska lwiogłowa Astarte, czczona w Egipcie jako m.in. pani Księżyca
  • tracka Bendis
Kult lunarny ukształtował się prawdopodobnie w okresie matriarchatu. Wielu religioznawców uważa, że to jeden z najstarszych kultów w historii religii. Jego powszechność sprawiła, że niektórzy badacze uznali mity lunarne za podstawę wszelkiej mitologii i religii. Założenie to stanowi podstawę panlunaryzmu.
Księżyc przyciąga uwagę swoim rytmem stawania się, rodzenia i umierania - wydaje się podlegać tym samym uniwersalnym prawom co człowiek. Prawdopodobnie ta cecha sprawiła, że Księżyc stał się tak powszechnym przedmiotem refleksji religijnej. Owa cykliczność sprawiła, że Księżyc utożsamiono z wszelkimi rytmami życia (porównaj - nordyckie Norny), zmiennością, a co za tym idzie z wszelkimi sferami, którymi kieruje prawo cyklicznego stawania się: wodami, deszczem, roślinnością, wegetacją, urodzajem, losem, czasem, dwoistością życia i śmierci (co odzwierciedlała pełnia i nów), niekiedy ze światem pozagrobowym, a także z płodnością - żeńskim bóstwom Księżyca przypisuje się zarówno dziewictwo, jaki i płodność (tak jest m.in. w przypadku Artemidy). Męskie bóstwa Księżyca często łączy się z symbolami potencji i płodności (np. Sina łączono z bykiem), choć bywa, że przedstawia się ich jako starców.
Bóstwa lunarne w licznych religiach plemiennych uznawano za stwórców świata i ludzi (np. bóg Arebati u Pigmejów, bogini Ataentsic u Irokezów) bądź bóstwa naczelne (np. bóg Alignak u Eskimosów z Alaski).
Fazy Księżyca pozwalają mierzyć czas konkretny (w przeciwieństwie do czasu astrologicznego), czas "żywy" (jakby to określił Eliade), który wiąże się np. z deszczem, przypływami, zasiewami lub cyklem menstruacyjnym. W konsekwencji wiele zjawisk z różnych sfer związanych z wpływem Księżyca powiązano ze sobą, uznano je za równoważne. I wobec tego od neolitu ta sama symbolika obejmuje Księżyc, wody, deszcz, płodność kobiet (przede wszystkim) i zwierząt, roślinność, pośmiertny los człowieka oraz obrzędy wtajemniczenia.
Terminy obchodów kultowych także były wyznaczane przez fazy Księżyca. Do tej pory kalendarz księżycowy stosowany jest przez niektóre ludy zbieracko-łowieckie. Dawni Germanie poszli dalej - mierzyli czas według nocy. Ślady takiego mierzenia czasu zachowały się w tradycjach europejskich. Chrześcijanie obchodzą święta, w których noc jest ważniejsza od dnia: Boże Narodzenie, Wielkanoc, Zielone Świątki, noc świętojańska. Nadal też przy wyznaczaniu części z tych świąt uwzględnia się także fazę Księżyca (tak jest w przypadku Wielkanocy oraz zależnych od niej świąt ruchomych). Prawdopodobnie szabat pierwotnie wywodził się od świąt związanych z pełnią Księżyca. Ściśle z fazami Księżyca wiążą się wszystkie najważniejsze święta hinduizmu (bazą kalendarza sakralnego Indii jest sztuczna jednostka czasu tithi - dnia księżycowego = 1/30 miesiąca księżycowego).
Częstym motywem w wierzeniach jest przekonanie, iż Księżyc to jedno z oczu bóstwa nieba (drugim jest Słońce). Motyw ten jest obecny między innymi w mitologii japońskiej (Słońce - bogini Amaterasu oraz Księżyc - bóg Tsukiyomi powstały w trakcie ablucji oczu boga Izanagi, stwórcy świata) oraz egipskiej. Powiązanie Księżyca i Słońca w wierzeniach oddawano także na inne sposoby, najczęściej poprzez przypisywanie im pokrewieństwa typu rodzic-dziecko (np. babiloński Sin jest ojcem Szamasza, boga słońca, a egipski Chonsu - synem Amona) lub przedstawienia ich jako małżeństwo albo rodzeństwo (brat i siostra lub bliźnięta). Dość rzadko to samo bóstwo (zwykle hermafrodytyczne) jest personifikacją jednocześnie Księżyca i Słońca.
Wiele mitów związanych z kultem lunarnym wyjaśnia Księżyca cykliczne zmiany - jego umieranie (nów) i odradzanie się. Stąd przypuszczenie, iż motyw boga, który umiera i zmartwychwstaje ma właśnie lunarne korzenie. Zjawisko nowiu oraz zaćmień Księżyca często wiąże się w mitach z istnieniem potworów, które pożerają Księżyc (np. indyjski demon Rahu lub nordycki wilk Fenrir). W niektórych wierzeniach interpretowane są także plamy widoczne na tarczy księżyca (np. w mitologii ormiańskiej).
Kult lunarny często wiązał się z astrolatrią i kultem bóstw astralnych.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.