Amnestia dla obywateli polskich w ZSRR – czasowe zaprzestanie represji wobec obywateli polskich znajdujących się w ZSRR w wyniku wojny 1939 r. i aneksji wschodnich obszarów II Rzeczpospolitej.
Wybuch 22 czerwca 1941 r. wojny ZSRR z III Rzeszą spowodował radykalny zwrot w stosunkach polsko-radzieckich i zawarcie układu Sikorski-Majski, co doprowadziło do wydania 12 sierpnia 1941 r. przez Prezydium Rady Najwyższej ZSRR dekretu o amnestii dla obywateli polskich. Zgodnie z nim podlegali zwolnieniu etniczni Polacy – jeńcy wojenny, internowani, więźniowie z więzień i poprawczych kolonii pracy, osoby pozostające pod śledztwem, zesłani osadnicy wojskowi, leśnicy oraz członkowie rodzin osób represjonowanych i wysiedlonych. Ww. osobom przywrócono uznawanie obywatelstwa polskiego i anulowano wcześniejsze narzucone siłą i masowo obywatelstwo radzieckie. Według danych NKWD ZSRR przekazanych Stalinowi przez Berię 1 sierpnia 1941 roku dekret miał dotyczyć 381.220 osób, określanych jako byli obywatele polscy, w tym 26.160 jeńców, również określanych jako byli. Objęcie „amnestią” tylko etnicznych Polaków zrodziło szereg konfliktów i tragedii, gdy obywatele II Rzeczpospolitej innych narodowości pragnęli z niej skorzystać.
Dekret nie zawsze był realizowany natychmiast – znany jest przypadek uporczywego przetrzymywania w Ust’wymlagu prof. Stanisława Swianiewicza, zwolnionego dopiero na osobistą interwencję amb. St.Kota. Innym znanym przykładem jest zwolnienie Gustawa Herling-Grudzińskiego dopiero w listopadzie 1941 roku, po ogłoszenie przez niego głodówki. Innymi utrudnieniami było blokowanie informacji lub podawanie informacji fałszywych, np. że amnestionowani mogą się osiedlić gdzie chcą zamiast informowania o tworzonej armii.
W historiografii polskiej najczęściej spotykanie jest określenie „tzw. «amnestia»”, gdyż amnestionowani byli uprzednio poddani bezprawnym represjom, jak na przykład bezwarunkowa urzędowa zmiana obywatelstwa albo sądzenie wspomnianego prof. Swianiewicza za szpiegostwo przeciwko krajowi, którego obywatelem w momencie zarzucanego czynu nie był, i według prawa, które w tym momencie go nie obowiązywało.
Najbardziej istotnym efektem amnestii było utworzenie Armii Andersa i w konsekwencji ewakuowanie z ZSRR ponad 100.000 obywateli polskich. Pozostałych przebywać w ZSRR wkrótce poddano nowym represjom, w szczególności masowej akcji paszportyzacji.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.