Aleuty (Archipelag Aleutów, ang. Aleutian Islands) - łańcuch małych wysp, tworzących łuk, rozmieszczonych w północnej części Oceanu Spokojnego, rozciągających się na przestrzeni około 1900 km. (1200 mil) na zachód od krańca Płw. Alaska do Płw. Kamczatka. Prawie cały archipelag jest częścią stanu Alaska (zwykle uznaje się go za część regionu zwanego Alaskan Bush), natomiast zachodni kraniec jest częścią Rosji. Wyspy położone są w Pacyficznym Pierścieniu Ognia.

Geografia

Aleuty -
Wyspy znane przed 1876 jako Catherine Archipelag, składają się z czterech grup - wyspy Lisie (Fox), Andrejanowa (Andreanof), Szczurze (Rat), Bliskie (Near). Wszystkie leżą pomiędzy 52° i 55° północnej szerokości geograficznej oraz 172° wschodniej a 163° zachodniej długości geograficznej.
Oś archipelagu w pobliżu Alaski ma kierunek południowo-zachodni, lecz blisko 129. południka zmienia kierunek na północno-zachodni. Ta zmiana kierunku odpowiada krzywej którą tworzą wulkaniczne szczeliny. Wystąpienie tych szczelin przyczyniło się do powstania wysp. Takie zakrzywione łańcuchy powtarzają się na Oceanie Spokojnym: Wyspy Kurylskie, łańcuch japoński, Filipiny. Wszystkie te archipelagi w kształcie łuku są położone w skraju Płyty pacyficznej i bardzo odczuwają działalność sejsmiczną, lecz mimo to nadają się do zamieszkania; Aleuty leżą pomiędzy pacyficzną a północnoamerykańską płytą tektoniczną. Generalnie największe wypiętrzenie jest na wschodnich wyspach, najmniejsze zaś na zachodzie. Archipelag jest w rzeczywistości zachodnią kontynuacją Gór Aleuckich znajdujących się na kontynencie.
Większość wysp nosi ewidentne znaki wulkanicznej genezy, po północnej stronie archipelagu są liczne stożki wulkaniczne, niektóre aktywne. Jednakże nie wszystkie wyspy są wyłącznie wulkanicznego pochodzenia, na co wskazuje fakt, iż wiele z nich zawiera krystaliczne albo osadowe skały, jak również bursztyn i pokłady węgla brunatnego. Wybrzeża są skaliste i niezmiernie niebezpieczne, teren podnosi się od wybrzeży bezpośrednio do stromych gór.
Wulkan Makushin (1734 m n.p.m.) jest widoczny z Unalaska (najważniejszej wyspy z grupy). Wulkaniczne wysepki Bogoslof i Grenwingk które wzniosły się z morza odpowiednio w 1796 i 1883, leżą około 48 km na zachód od zatoki.

Klimat

Aleuty -
Klimat morski, umiarkowane temperatury, obfite opady. Mgły występują niemal stale. Lata są chłodniejsze niż na lądzie stałym (Sitka), temperatury w zimie są bardzo zbliżone do tych na Alasce. Średnia roczna temperatura na Unalaska wynosi około 3,4°C. Dla stycznia jest to 1,1°C, a dla sierpnia około 11,1°C. Najwyższa temperatura jaką zanotowano na wyspie to 25,6°C, najniższa: -15°C. Średnia roczna ilość opadów, kształtuje się na poziomie 203 cm. Na Unalaska występuje około 250 dni z opadami na rok. Uważa się, że jest to miejsce z najwyższą liczbą opadów w Stanach Zjednoczonych.

Gospodarka

Okres wegetatywny roślin trwa około 135 dni, od wczesnego maja do późnego września, ale rolnictwo jest ograniczone do uprawy niewielu roślin. Z wyjątkiem karłowatych wierzb wyspy pozbawione są całkowicie drzew. Pokryte są ziołami, trawami i kwitnącymi roślinami. Na mniej górzystych wyspach hodowla owiec i reniferów jest możliwa.
Ludzie żyjący na Aleutach świetnie rozwinęli umiejętności w polowaniu i koszykarstwie. Myśliwi sami produkują swoją broń. Kosze są tkane ze starannie postrzępionych łodyg żyta.

Demografia

Rdzenna ludność wysp określana jest mianem Aleutów, choć oni sami nazywają siebie Ungangan.
Język aleucki jest najbardziej podobny do języka Inuit.
Z powodu położenia wysp, przypominający rozerwany most pomiędzy Azją a Ameryką Płn., wielu antropologów uważa że była to pierwotna trasa ludów, które zamieszkały Amerykę Płn. Najwcześniejsze ślady zamieszkiwania przez człowieka Ameryk znajdują się dużo dalej na południe, w Nowym Meksyku i Peru; wczesne ludzkie siedziby na Alasce zostały prawdopodobnie zalane przez podnoszące się wody, podczas aktualnego okresu interglacjalnego.
W 2000 ludność wysp wynosiła: 8.162, w tym 4.283 w osadzie Unalaska.

Historia

Odkrywcy, kupcy, koloniści i misjonarze przybyli z Rosji w 1741.
W 1741 rząd Rosyjski wysłał na wyprawę badawczą północnego Pacyfiku Vitusa Beringa (Duńczyka w służbie Rosji) oraz Alexeia Chirikova na statkach Św. Piotr (Swiatoj Pietr) i Św. Paweł. Podczas sztormu statki zostały rozdzielone, Chirikov odkrył kilka wschodnich wysp archipelagu, Bering zaś kilka zachodnich. Statek Beringa jednak rozbił się, a sam Bering zginął na jednej z Wysp Komandorskich, która teraz nosi jego imię (Wyspa Beringa). Ocaleni rozbitkowie, z wraku statku zbudowali łódź, którą dopłynęli do Kamczatki, gdzie poinformowali o wyspach na których żyje wiele zwierząt futerkowych.
Syberyjscy myśliwi w poszukiwaniu futer podążali na Wyspy Komandorskie i stopniowo przemierzali Aleuty aż do Alaski. W taki oto sposób Rosja uzyskała ziemie na północno-zachodnim wybrzeżu Ameryki Płn. W konsekwencji Aleuty należały do Rosji, dopóki w 1867 kraj ten nie zrzekł się swoich ziem w Ameryce Płn. na rzecz Stanów Zjednoczonych.
Rosjanie byli bezwzględni w swojej ekspansji na Wyspy Aleuckie. Używając techniki i okrucieństwa, wymuszali na Aleutach płacenie daniny oraz pracy na rzecz Rosji, objawiającej się szczególnie w polowaniach na wydry morskie.
Około 1760 rosyjski kupiec Adriian Tolstykh dokonał szczegółowego spisu w pobliżu wyspy Adak i nadał mieszkańcom Aleutów obywatelstwo rosyjskie.
Próbom wyeliminowania niewolnictwa i zakończenia okrutnego traktowania Aleutów, sprzeciwiało się ok. r. 1790 przedsiębiorstwo Shelikov, wykorzystujące pracę myśliwych dostarczających futra wydry morskiej.
Podczas trzeciej i ostatniej wyprawy (w 1778), Kapitan James Cook zaobserwował wschodnią część archipelagu aleuckiego. Dokładnie określił pozycję ważniejszych wysp i poprawił wiele błędów poprzednich nawigatorów.
Jednym z pierwszych chrześcijańskich misjonarzy przybyłych na Wyspy Aleuckie, był zakonnik Herman, przybyły w 1793 wraz z dziewięcioma innymi rosyjskimi prawosławnymi zakonnikami i duchownymi. Z tej grupy, po dwóch latach, żył tylko on. On ustalił wyspę Spruce, leżącą blisko wyspy Kodiak i często bronił praw Aleutów. W Kościele Prawosławnym jest teraz znany jako Św. Herman z Alaski.
Drugim wczesnym misjonarzem Cerkwi Prawosławnej był Ojciec Veniaminov, który przybył do Unalaska w 1824. W 1840 został mianowany Biskupem Innokentii i przeprowadził się do Sitka. Obecnie w Kościele Prawosławnym znany jest jako Św. Innocenty z Alaski.
W 1906 nowy wulkaniczny stożek wzniósł się między wysepkami Bogoslof i Grewingk, blisko Unalaska, w 1907 powstał kolejny. Stożki te zostały zniszczone przez erupcję 1 września 1907.
Główne osady leżały na Wyspie Unalaska. Najstarszą jest Iliuliuk (nazywana także Unalaska), zamieszkana w latach 1760-1775. Przyjęła zwyczaje Kościoła Prawosławnego. Pierwszą publiczną szkołę na Unalaska otworzono w 1883. Leżący na wyspie Port Holenderski, (nazwa pochodzi od tego, że pierwszym okrętem który zawinął do portu był statek holenderski) jest ważnym ośrodkiem handlu na Morzu Beringa.
Kongres Stanów Zjednoczonych w 1924 nadał obywatelstwo wszystkim Indianom, prawo to dotyczyło także rdzennej ludności Alaski.
W 1933 na Unalaska Biuro Stanów Zjednoczonych do spraw Indian zbudowało szpital.
Podczas II wojny światowej, wyspy zostały zajęte przez wojska japońskie. Attu i Kiska zostały zaatakowane, żeby odwrócić uwagę Amerykanów od walk o Midway. Jednak wojska amerykańskie złamały kod Japończyków i przejęły rozkazy armii japońskiej. Zorientowały się, że to podstęp i do obrony Aleutów użyły niewielkich sił. Niektórzy Amerykanie dostali się do niewoli japońskiej. Większość cywilnej ludności Aleutów została internowana przez Stany Zjednoczone na Alasce. Siły Amerykańskie wyparły Japończyków z Attu i odzyskały kontrolę nad wyspą.
3 czerwca 2002 był obchodzony jako Dzień Pamięci Portu Holenderskiego. Gubernator Alaski nakazał obniżyć flagi państwowe do połowy masztu, aby uczcić pamięć 78 żołnierzy, którzy zginęli podczas dwudniowego ataku na wyspy w 1942. W czerwcu 2002 zostało otworzone muzeum upamiętniające walki na Aleutach podczas II wojny światowej.

Ciekawostki

Aleuty prawdopodobnie będą ważną częścią systemu obrony rakietowej Stanów Zjednoczonych. Na wyspach zostaną umieszczone wyrzutnie małych rakiet balistycznych.
Publikacja wraz ze zdjęciami jest udostępniona w Encyklopedii "Zgapedia" części portalu zgapa.pl. Treść objęta jest licencją GNU FDL Wolnej Dokumentacji w wersji 1.3 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii, tutaj możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz autorów. Warunki użytkowania Encyklopedii znajdziesz na tej stronie.