Czytaj więcej"/> Drukuj
Wielka Czystka - nazwa okresu historii ZSRR w latach 30. XX wieku, charakteryzującego się szczególnie nasilonym terrorem, skierowanym wobec kadr partyjnych, urzędników, dowódców wojskowych oraz innych osób, oskarżonych o działalność kontrrewolucyjną (nazywano ich wrogami ludu). "Czystkami" nazywano periodyczne kampanie weryfikacji członków partii bolszewickiej. Wielka Czystka była kierowana osobiście przez Józefa Stalina poprzez kierownictwo WKP, NKWD, organy prokuratury i administracyjne kolegia upoważnione do wydawania wyroków (tzw. trójki), czasem sądy wojskowe, terenowe instancje partyjne. Podstawą prawną był art. 58 Kodeksu Karnego RSFSR z 1927 roku (i analogiczne artykuły w KK innych republik), opisujący "zbrodnie kontrrewolucyjne".
Celem kampanii było początkowo pozbycie się opozycji w partii (zarówno tzw. odchylenia prawicowego jak i zwolenników Trockiego) i oddanie kluczowych stanowisk w ręce wiernych zwolenników Stalina. Ku ich zdziwieniu likwidacja opozycjonistów nie zakończyła kampanii, która została wkrótce skierowana przeciw tzw. "dwulicowcom", którzy popierali Stalina, lecz nie zdobyli zaufania władz, albo na których został złożony donos albo zeznanie osoby aresztowanej (często uzyskane w wyniku tortur). Oprócz celu głównego Wielka czystka pozwoliła osiągnąć inne korzyści: działalnością rzekomych szpiegów i sabotażystów (tzw. "szkodników") tłumaczono niepowodzenia polityki gospodarczej, niewydolność i marnotrawstwo gospodarki planowej, odwrócono uwagę od pogarszających się warunków życia, złego zaopatrzenia i rozwarstwienia społecznego. Miliony represjonowanych zaludniły GUŁAG, pozwalając na korzystanie z ich niewolniczej pracy. Ludzie obawiali się wypowiadać nawet aluzyjną krytykę władz, pochwałę czasów przedrewolucyjnych albo zagranicznych porządków, a nawet zagranicznych towarów, gdyż mogło to zostać uznane za "antyradziecką agitację", uchodzącą także za czyn kontrrewolucyjny. Pewną rolę odegrała także obawa przez "piątą kolumną" - osobami wrogo nastawionymi do reżimu, które mogłyby w obliczu wojny pomagać wrogowi. Ta obawa prawdopodobnie spowodowała rozszerzenie represji na osoby represjonowane podczas kolektywizacji (tzw. kułaków), mniejszości narodowe, rodziny "wrogów ludu" (minimalny wiek odpowiedzialności wynosił 12 lat).
Granice czasowe wielkiej czystki są różnie określane. Za preludium uważa się najczęściej zabójstwo Kirowa w 1934 roku, ale apogeum terror osiągnął między wrześniem 1936 a sierpniem 1938, kiedy stanowisko ludowego komisarza spraw wewnętrznych obejmował Nikołaj Jeżow (okres tzw. jeżowszczyzny). Ważnym wydarzeniem były pokazowe procesy moskiewskie w których przyznali się do winy wybitni przywódcy partyjni, dawni najbliżsi współpracownicy Lenina i przywódcy rewolucji październikowej - Grigorij Zinowiew i Lew Kamieniew w sierpniu 1936, 17 wybitnych rewolucjonistów w styczniu 1937 roku oraz w procesie tzw. "Bloku Prawicowców i Trockistów" w marcu 1938 - Nikołaj Bucharin, Aleksiej Rykow, Christian Rakowski i inni. Później okazało się, że zeznania zostały uzyskane za pomocą tortur i szantażu, obietnic łagodnego wyroku i gróźb w stosunku do bliskich. Większość ofiar wielkiej czystki była sądzona na niejawnych procesach, z których największe znaczenie miał proces generalicji Armii Czerwonej z Michaiłem Tuchaczewskim na czele w czerwcu 1936, który zapoczątkował czystkę w armii.
Czystka w Armii Czerwonej, która pozbawiła ją 3 z 5 marszałków, 13 z 15 dowódców armii (komandarmów), 8 z 9 admirałów, 50 z 57 dowódców korpusu (komkorów) oraz 154 ze 186 dowódców dywizji (komdiwów) była w pewnej części inspirowana przez niemiecki wywiad, który sfabrykował i podrzucił dowody współpracy agenturalnej m.in. Tuchaczewskiego. Większość historyków zgadza się, że Wielka Czystka spowodowała znaczne osłabienie Armii Czerwonej pod koniec lat 30 XX w. i wynikające z tego klęski na początku II wojny światowej. Podobne osłabienie, choć bez tak katastrofalnych skutków dotyczyło aparatu partyjnego: z 1966 delegatów na XVII Zjazd WKP(b) w 1934 roku (zwany "Zjazdem zwycięzców") aresztowano 1108 i prawie wszystkich z nich rozstrzelano. Przeżyło niewielu tzw. starych bolszewików i współpracowników Lenina.
Wielu obserwatorów procesów moskiewskich - nie tylko komunistów, ale także zachodnich dziennikarzy i pisarzy odniosło wrażenie szczerości zeznań oskarżonych, którzy demaskowali podczas procesów samych siebie jako szpiegów i szkodników. Wielka czystka jako zagadka rewolucjonistów, którzy rzekomo stają się szkodnikami w rewolucyjnym państwie stała się tematem wielkiej literatury. Apologetyczna wobec stalinizmu i głosząca wiarygodność procesów moskiewskich była osławiona "Moskwa 1937" Liona Feuchtwangera. Antystalinowską wymowę natomiast miała głośna demaskatorska powieść "Ciemność w południe" Artura Koestlera.
Liczba ofiar wielkiej czystki jest przedmiotem ożywionych sporów historyków. Oficjalne dane NKWD, ujawnione po XX Zjeździe KPZR dotyczyły tylko osób rozstrzelanych na rozkaz Stalina w latach 1937-1938, których było 681 692. Według niezależnej organizacji Organizacja Memoriał, zajmującej się historią represji w ZSRR liczba ofiar wynosiła 1 345 796 osób.
Materiał wydrukowany z portalu zgapa.pl dnia 2020-09-18 14:42:10