Czytaj więcej"/> Drukuj
Przestępstwo jest to czyn człowieka odpowiadający w pełni definicji czynu zabronionego podlegającego sankcjom prawnym. Czyn ten musi być zawiniony i społecznie szkodliwy w stopniu wyższym niż znikomy, musi też wypełniać wszelkie znamiona przestępstwa. Obowiązujące na terenie danej jurysdykcji ustawy karne określają ściśle czym jest przestępstwo, czyn zabroniony, na czym polegają wszelkie znamiona i jakie kary grożą osobie, która dopuściła się przestępstwa.
Definicja formalna przestępstwa, zwana także definicją prawną, odwołuje się jedynie do wyczerpania przez zachowanie sprawcy ustawowych znamion typu czynu zabronionego. Formalne ujmowanie przestępstwa było charakterystyczne dla szkoły klasycznej prawa karnego, która do rangi zasady prawnej podniosła łacińską paremię nullum crimen sine lege poenali anteriori (pol. nie ma przestępstwa bez wcześniejszej ustawy karnej).
Definicja materialna przestępstwa, określana także jako społeczna, zwraca uwagę na to, iż zachowanie sprawcy musi się charakteryzować społeczną szkodliwością; określa to łacińska zasada nullum crimen sine periculo sociali (pol. nie ma przestępstwa bez szkodliwości społecznej).
Polski kodeks karny łączy elementy obu powyższych definicji i posługuje się tzw. doktrynalną, pełną, definicją przestępstwa.

Struktura przestępstwa

W doktrynie prawa karnego przymuje się, iż na pełną definicję przestępstwa składają się: człowiek, jego czyn, wyczerpanie ustawowych znamion typu czynu zabronionego, związek przyczynowo-skutkowy, wina i społeczna szkodliwość.

Człowiek

Zgodnie z lacińska paremią societas delinquere non potest (łac. spółka nie moze popelnic przestepstwa), sprawcą przestępstwa moze byc jednie czlowiek.
Wiek człowieka
Uzasadnione jest karanie tylko sprawców, którzy osiągnęli taki stopień dojrzałości psychicznej, że są w stanie rozpoznać znaczenie popełnionego przez siebie czynu oraz kierować swoim postępowaniem. Prawodawca musi więc określić granicę, po przekroczeniu której obywatela można pociągnąć do odpowiedzialności karnej. Hipotetycznie zagadnienie to mogłoby być rozwiązane bądź w ten sposób, iż sąd w każdej konkretnej sprawie rozstrzygałby, czy nieletni osiągnął już taki stopień rozwoju, który pozwala na jego ukaranie, bądź też ustawa może rozstrzygać tę kwestię generalnie przyjmując, że ukończenie przez sprawcę określonego wieku jest wystarczającą przesłanką odpowiedzialności karnej. Ze względu na prostotę stosowania z reguły ustawodawcy stosują to drugie rozwiązanie. Niesie ono ze sobą pewne zagrożenie schematyzmem, gdyż osiąganie przez człowieka dojrzałości w aspekcie umysłowym, emocjonalnym, społecznym i moralnym nie dokonuje się w dającym się wyraźnie wyznaczyć punkcie czasowym, lecz jest procesem ciągłym. Współczesny polski prawodawca stara się temu zapobiegać ustanawiając wyjątki od ogólnej reguły określającej granicę wieku oraz odpowiednio kształtując zasady wymiaru kary. Reguła jest, że na zasadach określonych w kodeksie karnym odpowiada osoba, która w chwili popełnienia czynu ukończyła 17 lat. Wyjątkowo na zasadach określonych w kodeksie karnym odpowiadać może osoba, która po ukończeniu 15 lat, ale przed ukończeniem lat 17 dopuściła się przestępstwa: jeżeli okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste za tym przemawiają, a w szczególności, jeżeli poprzednio stosowane środki wychowawcze lub poprawcze okazały się bezskuteczne. Jeśli sprawca występku w momencie popełnienia czynu ukończył lat 17, natomiast nie ukończył lat 18, to sąd zamiast kary stosuje środki wychowawcze, lecznicze albo poprawcze przewidziane dla nieletnich, jeżeli okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste za tym przemawiają. Przepis ten nie znajduje zastosowania w wypadku popełnienia przez takiego sprawcę zbrodni.

Czyn

Czyn, pojmowany jako element struktury przestępstwa, rozumieć należy jako zachowanie się, tj. działanie albo zaniechanie, stanowiące realizację decyzji woli. Wszelkiego rodzaju zachowanie nie będące efektem realizacji decyzji woli nie stanowią czynu w rozumieniu prawa karnego. Nie jest dopuszczalne pociągnięcie do odpowiedzialności karnej za jakiekolwiek działania, które nie zostały uzewnętrznione, czyli np. myśli człowieka, sam zamiar etc. Zgodnie z łacińską paremią cogitationis poenam nemo patitur myśli, które stanowią jedynie nieuzewnętrzniony zamiar, nie są karalne.

Wyczerpanie ustawowych znamion typu czynu zabronionego

Koncepcja znamion ustawowych czynu zabronionego została wypracowana przez tzw. kierunek dogmatyczno-normatywny w nauce prawa karnego. Jego głównymi przedstawicielami byli Karl Binding i Ernst Beling. Ten drugi określał przestępstwo jako zgodność konkretnego czynu z odpowiednim ustawowym stanem faktycznym.
Znamiona typu czynu zabronionego jest to zawarty w ustawie kryminalizującej dane zachowanie zespół charakterystycznych cech tworzących zarys danego typu przestępstwa. Cechy te tworzą swego rodzaju model typu zachowania sprawcy, do którego organ prowadzący postępowanie karne stara się doposować określony czyn określonego sprawcy. Przykładowo wskazać można, iż zespół takich cech jak: tworzy penalizowany w kodeksie karnym typ przestępstwa jakim jest kradzież. Do takiego wzorca organ prowadzący "przymierza" zachowanie sprawcy, starając się w sposób możliwie pełny oddać całą kryminalną treść czynu sprawcy. Czyn ten może być nacechowany występowaniem innych oprócz wymaganych przez ustawę właściwości szczególnych, jednak z reguły nie przesądzają one o bycie przestępstwa i nie wpływają na odpowiedzialność karnoprawną jego sprawcy.
Sytuacje, w których zachowanie się sprawcy przestępstwa wyczerpuje cechy więcej niż jednego typu czynu zabronionego określane są w prawie karnym jako tzw. zbieg przepisów. Zbieg przepisów może mieć charakter faktyczny i jest wtedy określany jako rzeczywisty (realny) zbieg przepisów albo charakter pozorny (pomijalny). Realny zbieg przepisów występuje w sytuacji, gdy w celu oddania przez kwalifikację prawną czynu jego całej treści kryminalnej konieczne jest posłużenie się kilkoma znamionami czynów zabronionych. Przykładowo wskazać można na zachowanie się zamachowca, który zabija zarówno Prezydenta RP, jak i osobę z jego ochrony; czyn taki wyczerpuje znamiona czynów zabronionych określonych w różnych przepisach części szczegółowej kodeksu karnego. W sytuacji takiej sąd skazuje sprawcę na podstawie wszystkich przepisów i wymierza karę na podstawie przepisu przewidującego karę najsurowszą. Pozorny zbieg przepisów prawa karnego występuje w sytuacji, gdy zachowanie sprawcy wyczerpuje co prawda znamiona wielu czynów zabronionych, ale faktu tego nie uwzględnia się ze względu na przyjęte w danym systemie prawnym tzw. reguły wyłączania wielości ocen. Teoria prawa karnego wyróżnia następujące reguły wyłączania wielości ocen: Zasada specjalności znajduje zastosowanie, gdy zachowanie sprawcy wyczerpuje znamiona określone zarówno w typie podstawowym czynu zabronionego, jak i w typie zmodyfikowanym, tj. kwalifikowanym albo uprzywilejowanym. Np.: zabicie przez matkę dziecka pod wpływem porodu wyczerpuje także znamiona zabójstwa, jednak ze względu na regułę specjalności dzieciobójczyni nie będzie odpowiadała za podstawowy typ zabójstwa. Zasada pochłaniania znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy w celu popełnienia określonego typu przestępstwa niejako z natury rzeczy konieczne jest popełnienie innego typu przestępstwa, które nie stanowi zmodyfikowanego typu tego pierwszego Dla przykładu wskazać można sytuację, w której włamywacz swoim postępowaniem wyczerpuje nie tylko znamiona przestępstwa kradzieży z włamaniem, ale także przestępstwa naruszenia miru domowego; każde wszakże włamanie charakteryzuje się wtargnięciem wbrew woli właściciela do jego pomieszczeń. Zasada subsydiarności, która stanowi, iż typ podstawowy czynu zabronionego, wyłącza zastosowanie typu pomocniczego, nie znajduje zastosowania na gruncie obowiązującego kodeksu karnego.

Związek przyczynowo-skutkowy

Wina

łac. Nullum crimen sine culpa

Społeczna szkodliwość

W rozumieniu potocznym społeczna szkodliwość czynu oznacza, iż zachowanie sprawcy przynosi stratę, uszczerbek danej społeczności. W rozumieniu prawa karnego jest to jednak pojęcie normatywne - kodeks karny expressis verbis określa kryteria, które należy brać pod uwagę przy ocenianiu społecznej szkodliwości konkretnego czynu. Są to: Tak więc sąd orzekając o społecznej szkodliwości czynu musi się kierować kryteriami ustalonymi przez ustawodawcę. Kodeks karny z 1969 r. posługiwał się pojęciem społecznego niebezpieczeństwa czynu; pojęcie to nie zostało jednak recypowane przez obecnie obowiązującą regulację ze względu na to, iż przypisywano mu treści natury ideologicznej. Wprowadzenie do Kodeksu karnego pojęcia społecznej szkodliwości czynu miało na także na celu zdezaktualizowanie części PRL-owskiego orzecznictwa sądowego.
Czyn, którego społeczna szkodliwość jest znikoma nie stanowi przestępstwa nawet wtedy, gdy zachowanie sprawcy wyczerpuje znamiona określone w obowiązującej ustawie karnej. M. in. w ten sposób przestępstwo różni się od wykroczenia, którego społeczna szkodliwość może mieś dowolne nasilenie - czyn zabroniony społecznie szkodliwy w stopniu znikomym jest wykroczeniem, ale nie jest przestępstwem.

Rodzaje przestępstw

Według kryterium wysokości ustawowego zagrożenia karą przestępstwa dzieli się na zbrodnie i występki. Zbrodnią jest przestępstwo zagrożone pod groźbą kary pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat albo karą surowszą. Występkiem jest przestępstwo zagrożone karą grzywny powyżej 30 stawek dziennych, karą ograniczenia wolności albo karą pozbawienia wolności przekraczającą miesiąc. Pozostałe czyny zabronione stanowią wykroczenia, które nie są przestępstwami i są uregulowane w kodeksie wykroczeń.
Według kryterium cech posiadanych przez sprawcę: przestępstwa powszechne (ogólnosprawcze; łac. delicta communia;) w przeciwieństwie do przestępstw indywidualnych (łac. delicta propria); intraneus vs extraneus. Przestępstwa indywidualne właściwe to przestępstwa, w których cecha indywidualna sprawcy przesądza o bycie przestępstwa. Przestępstwa indywidualne niewłaściwe to przestępstwa, w których cecha indywidualna sprawcy nie przesądza o bycie przestępstwa, a jedynie wpływa na zaostrzenie albo złagodzenie odpowiedzialności karnej. Przestępstw indywidualnych nie należy mylić z tzw. przestępstwami indywidualnymi co do czynu, zwanymi też przestępstwami własnoręcznymi; podmiotem takiego przestępstwa może być każda karnie odpowiedzialna osoba, ale jedynie pozostająca w określonej sytuacji faktycznej. Przykładem przestępstwa indywidualnego co do czynu jest przestępstwo samouwolnienia się.
Według kryterium sposobu zachowania się sprawcy: przestępstwa z działania (łac. delicta commissiva) i przestępstwa z zaniechania (łac. delicta ommissiva).
Wg kryterium obejmowania przez znamiona czynu zabronionego występienia określonego skutku: przestępstwa z materialne (musi wystąpić określony skutek) i formalne (nie jest wymagane występienie skutku zachowania się sprawcy).
Wg kryterium rodzaju dóbr chronionych przez prawo karne rozróżnia się zbrodnie przeciwko ludzkości, przestępstwa polityczne (skierowane przeciwko podstawom ustroju państwa, a sprawca działa z pobudek politycznych) oraz przestępstwa pospolite (wszystkie pozostałe). W grupie przestępstw pospolitych natomiast wyróżnia się m.in. przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu, przestępstwa przeciwko wolności, przeciw obyczajowości, mieniu, wymiarowi sprawiedliwości, dokumentom, przestępstwa skarbowe itd.

Formy stadialne - łac. Iter delicti

zamiar -> przygotowanie -> usiłowanie -> dokonanie

Formy zjawiskowe

Wyróżniamy następujące formy zjawiskowe:
  1. Sprawstwo pojedyncze
  2. Współsprawstwo, zwane także współdziałaniem sprawczym
  3. Sprawstwo kierownicze
  4. Sprawstwo polecające
  5. Podżeganie
  6. Pomocnictwo
Materiał wydrukowany z portalu zgapa.pl dnia 2020-09-24 10:31:49