Czytaj więcej"/> Drukuj
Niem. -
Język niemiecki jest bardzo zróżnicowany regionalnie, i niektóre dialekty - takie jak dialekt używany w "niemieckojęzycznej" części Szwajcarii (schweizerdeutsch albo schwyzerdütsch, po polsku zwany też językiem alemańskim) - są czasem klasyfikowane jako osobne języki. Najbliżej spokrewniony jest z językiem niderlandzkim.

Ortografia

Alfabet niemiecki jest odmianą alfabetu łacińskiego i składa się z 30 liter. Oprócz liter klasycznych zawiera także litery ä, ö i ü oraz ß (ligatura sz, tzw. eszet lub scharfes s). Przy braku odpowiednich czcionek mogą one być zastępowane odpowiednimi dwuznakami (ä=ae, ö=oe, ü=ue, ß=ss).
A Ä B C D E F G H I J K L M N O Ö P Q R S   T U Ü V W X Y Z
a ä b c d e f g h i j k l m n o ö p q r s ß t u ü v w x y z

Cechą charakterystyczną niemieckiej ortografii jest pisownia prawie wszystkich rzeczowników wielką literą (występująca współcześnie ponadto jedynie w ortografii jęz. luksemburskiego).
W 1998 r. wprowadzono reformę niemieckiej ortografii, która polega m.in. na wariantowym zniemczeniu pisowni niektórych wyrazów obcych, zwiększeniu liczby wyrażeń pisanych rozdzielnie oraz wielką literą, jak również zastąpieniu ß występującego po krótkiej samogłosce przez ss oraz zwiększeniu częstotliwości używania litery ä zamiast e. Nowa pisownia stanie się bezwzględnie obowiązującą od 2005, choć jest konsekwentnie i celowo ignorowana przez większość wydawnictw prasowych. Już jest wymagana jej znajomość na egzaminach językowych.
Wygląd pisma ręcznego w języku niemieckim był ściśle uregulowany. Do 1925 r. było to pismo zwane Kurrentschrift (inaczej Spitzschrift), a w latach 1935 - 1941 Sütterlinschrift (inaczej Deutsche Schrift). Do dzisiaj widać te wpływy w piśmie ręcznym starszego pokolenia Niemców.
Litera ß (scharfes S) jest jedynym znakiem, który występuje jedynie w postaci małej litery. Pochodzi ona z ligatury, czyli połączenia liter ſ (czyli „długiego s”) i z w piśmie ręcznym o nazwie Sütterlinschrift. Litera ta występuje wyłącznie w języku niemieckim. Warto odnotować, że litera ß nie występuje w szwajcarskiej odmianie języka niemieckiego.
W piśmie ręcznym większość młodszych Niemców i Austriaków mechanicznie stawia poprzeczną kreskę na literze z (tak jak czasem w polskim ż) - nawet pisząc w języku dla siebie obcym (np. angielskim lub polskim). Dzięki temu łatwo rozpoznać rękopis pisany przez osobę, dla której język niemiecki jest językiem ojczystym.

Fonetyka

Występuje dość duże zróżnicowanie wymowy - np. miękkie h na końcu wyrazów w niektórych dialektach wymawia się podobnie do polskiego ś, w innych do polskiego h.
W niemieckiej pisowni występuje wiele wieloznaków, takich jak: Wymowa r różni się od polskiego r. Wymowa z najczęściej jak polskie c. Wymowa samodzielnego s zazwyczaj jak polskie z.

Gramatyka

Język niemiecki ma liczbę pojedynczą z 3 rodzajami - męskim, żeńskim i nijakim, oraz liczbę mnogą bez podziału na rodzaje. Rodzaje męski i nijaki wykazują podobieństwo w odmianie, podobnie rodzaj żeński i liczba mnoga. Są 4 przypadki - mianownik, dopełniacz, celownik i biernik, przy czym najrzadziej używany jest dopełniacz.
Rzeczowniki przyjmują końcówki (doklejane, nie wymieniane jak w polskim) w niektórych przypadkach oraz może następować przegłos. Odmiana jest jednak uboga i do oznaczenia przypadku używa się raczej rodzajnika.
Czasowniki mają bogatszą odmianę przez osoby, liczby, czasy i strony.
Są dwa rodzaje rodzajników - określone i nieokreślone, oba odmienne w podobny sposób przez liczby, rodzaje i przypadki. Końcówki rodzajników mogą przyjmować też przymiotniki, zaimki dzierżawcze itd., ale tylko te stojące przez rzeczownikiem. W zdaniach typu "X jest Y", Y jest w formie bazowej.

Przypadki

Są cztery przypadki: Nominativ - Mianownik Genitiv - Dopełniacz Dativ - Celownik Akkusativ - Biernik
Użyciem Celownika i Biernika w języku niemieckim rządzą dwa zaimki pytające: dla Celownika: wo? - gdzie? dla Biernika: Wohin? - dokąd?
RADA: Aby poprawnie użyć odpowiedniego przypadka należy najpierw zadać pytanie wohin?(dokąd?). Jeśli czasownik nie odpowiada na powyższe pytanie należy użyć Celownika, np.
Kładę ksiązkę na stół. ---> dokąd kładę książkę ? (nie tak jak w języku polskim gdzie kładę kiążkę !), więc po niemiecku powyższe zdanie brzmiało by: Ich lege das Buch auf den Tisch. (nie: dem Tisch !)

Osoby

Tak jak w większości języków indoeuropejskich są 3 osoby.
Jako form grzecznościowych używa się 3 osoby liczby mnogiej z przyimkiem Sie, który ma wielorakie znaczenie w języku polskim, m.in. Pan, Pani, Państwo.
Singular / liczba pojedyncza Plular / liczba mnoga

Rodzaje

Język niemiecki ma liczbę pojedynczą z 3 rodzajami - męskim, żeńskim i nijakim, oraz liczbę mnogą bez podziału na rodzaje. Rodzaje męski i nijaki wykazują podobieństwo w odmianie, podobnie rodzaj żeński i liczba mnoga.

Czasy

System czasów gramatycznych niemal w całości pokrywa się z językiem łacińskim. W języku niemieckim istnieje pięć czasów:
Stronę bierną tworzy się czasownikiem werden (stawać się), inaczej niż w języku polskim czy angielskim.

Rzeczownik

Rzeczowniki przyjmują końcówki (doklejane, nie wymieniane jak w polskim) w niektórych przypadkach oraz może następować przegłos. Odmiana jest jednak uboga i do oznaczenia przypadku używa się raczej rodzajnika. Każdy rzeczownik ma rodzaj, który w przeciwieństwie do języka polskiego w niewielkim stopniu wynika z końcówki.
Rzeczowniki pisze się zawsze z dużej litery.

Rodzaje

Niektóre bezokoliczniki mogą być używane jako rzeczowniki, np. Essen. Mają one zawsze rodzaj nijaki.
Wszystkie rzeczowniki zakończone na "-ung", "-schaft", "-keit", "-heit" są rodzaju żeńskiego.
Nazwy państw z kilkoma wyjątkami są rodzaju nijakiego i używa się ich bez rodzajnika. Wyjątki: Formy żeńskiej rzeczowników używa się znacznie szerzej niż w języku polskim. Tworzy się ją za pomocą końcówki -in, np. Arzt, Ärztin - lekarz/lekarka. Takie formy (w przeciwieństwie do języka polskiego) nie mają odcienia mowy potocznej.
Nazwy narodowości męskie i żeńskie mają postać par dwóch rodzajów: Zdrobnienia -chen (plus przegłos tematu) są zawsze rodzaju nijakiego, niezależnie od rodzaju podstawy (inaczej niż w języku polskim). Np. Mädchen (dziewczynka) jest rodzaju nijakiego (por. pol. dziewczę)

Odmiana

Odmiana przez przypadki jest dość uboga. W liczbie mnogiej w celowniku dochodzi -n (chyba że wyraz już się na nie kończy). W liczbie pojedynczej rodzaj żeński jest całkowicie nieodmienny, w rodzaju męskim (z wyjątkiem tzw. odmiany słabej) i nijakim występuje jedynie -(e)s w dopełniaczu. Dawniej występowało tu też -e w celowniku, obecnie zachowane tylko w pewnych wyrażeniach, np. zu Hause, zamiast zu Haus.
Męska odmiana słaba ma we wszystkich przypadkach poza mianownikiem liczby pojedynczej oraz w liczbie mnogiej końcówkę -en. Odmianę taką mają rzeczowniki zapożyczone zakończone na -ist (Tourist), -ent (Student) itd., rzeczowniki męskie zakończone na -e (np. Junge), imiesłowy użyte w funkcji rzeczownika oraz niektóre inne rzeczowniki (np. Mensch).
Liczba mnoga jest tworzona niezbyt regularnie.

Rodzajnik

Rodzajnik stoi przed rzeczownikiem jako pierwszy z wyrazów określających. Jeśli przed rzeczownikiem stoją jakieś inne wyrazy określające, znajdują się one za rodzajnikiem lub też zamiast niego (szczególnie zaimki dzierżawcze). Wszystkie wyrazy określające przyjmują też odpowiednie końcówki.
Używanie rodzajników jest ważne, gdyż fleksja rzeczowników niemieckich jest bardzo uboga, i bez nich często trudno jest zrozumieć w którym przypadku dany wyraz się znajduje.
Odmiana rodzajnika określonego:
Rodzaj męskiRodzaj nijakiRodzaj żenskiLiczba mnoga
Mianownik der das die
Dopełniacz des der
Celownik dem der den
Biernik den das die

Rodzajnik nieokreślone nie występuje w liczbie mnogiej.
Rodzaj męskiRodzaj nijakiRodzaj żenski
Mianownik ein eine
Dopełniacz eines einer
Celownik einem einer
Biernik einen ein eine

Zaimki dzierżawcze oraz kein odmieniają się według modelu:
Rodzaj męskiRodzaj nijakiRodzaj żenskiLiczba mnoga
Mianownik mein meine
Dopełniacz meines meiner
Celownik meinem meinermeinen
Biernik meinen mein meine

Przymiotnik

Przymiotnik stojący przed rzeczownikiem, którego nie poprzedza rodzajnik ani inny wyraz odmienny (dieser, kein, zaimek dzierżawczy itd.) odmienia się według modelu "mocnego":
Rodzaj męskiRodzaj nijakiRodzaj żenskiLiczba mnoga
Mianownik kleiner kleines kleine
Dopełniacz kleinen kleiner
Celownik kleinem kleinerkleinen
Biernik kleinen kleines kleine

Od odmiany dieser różni się tylko w dopełniaczu rodzajów męskiego i nijakiego.
Po zaimku określonym oraz dieser występuje odmiana "słaba":
Rodzaj męskiRodzaj nijakiRodzaj żenskiLiczba mnoga
Mianownik kleine kleine kleinen
Dopełniacz kleinen
Celownik kleinen
Biernik kleinen kleine kleinen

Po rodzajniku nieokreślonym występuje odmiana "mieszana":
Rodzaj męskiRodzaj nijakiRodzaj żenski
Mianownik kleiner kleines kleine
Dopełniacz kleinen
Celownik kleinen
Biernik kleinen kleines kleine

Po zaimkach dzierżawczych oraz kein występuje w liczbie pojedynczej odmiana mieszana, w mnogiej zaś słaba.
Przymiotniki mają 3 stopnie: W stopniu najwyższym przed przymiotnikiem występującym samodzielnie stoi am, przed stojącym przed rzeczownikiem stoi odpowiedni dla danego rzeczownika rodzajnik określony.
Wyjątki są nieliczne, ale często w stopniu wyższym i najwyższym dochodzi przegłos.
Porównania: Przymiotniki pełnią też funkcje przysłówków.

Czasownik

Czasowniki odmieniają się przez osoby, liczby, czasy i strony.
Czasie teraźniejszy tworzy się z nielicznymi wyjątkami regularnie, końcówkami -e -st -t, -en -t -en, przy czym w drugiej i trzeciej osobie liczby pojedynczej może występować przegłos. Bezokolicznik również ma końcówkę -en, i z wyjątkiem sein (być) jest on zawsze równy pierwszej i trzeciej osobie liczby mnogiej.
Są dwa rodzaje czasowników - słabe i mocne, oraz niewielka grupa czasowników mieszanych. Odpowiadają one mniej więcej angielskim czasownikom regularnym i nieregularnym.
Czas przeszły niedokonany czasowników słabych tworzy się dodając do tematu -(e)te, oraz końcówki brak, -st, brak, -n, -t, -n.
Czas przeszły dokonany tworzy się za pomocą formy teraźniejszej haben, lub dla czasowników związanych z ruchem lub zmianą stanu sein, oraz z przesuniętym na koniec zdania imiesłowem przeszłym.
Imiesłów przeszły dla czasowników słabych tworzy się dodając -(e)t do tematu, oraz dla niektórych czasowników ge-. Dla czasowników rozdzielnie złożonych najpierw odmienia się temat, a dopiero potem dokleja przyrostek. ge- nie używa się dla: Czasowniki rozdzielnie złożone, np. einkaufen (robić zakupy) składają się z przedrostka i czasownika. W formach odmiennych są one rozdzielane: Czasowniki mocne mają nieregularny czas przeszły niedokonany powstały przez wymianę samogłoski w temacie, bez doklejania -t, oraz imiesłów przeszły powstały przez wymianę samogłoski w temacie, doklejenie -en, oraz opcjonalnie ge- według tych samych zasad co dla czasowników słabych.

Czas teraźniejszy

ichduer/sie/eswirihrsie
być - seinbinbististsindseidsind
mieć - habenhabehasthathabenhabthaben
robić - machen machemachstmachtmachenmachtmachen
pracować - arbeitenarbeitearbeitestarbeitetarbeitenarbeitetarbeiten
widzieć - sehensehesiehstsiehtsehensehtsehen

Większość czasowników odmienia się regularnie według przedstawionego tu paradygmatu dla machen, przy czym czasowniki o temacie zakończonym na -t przyjmują dodatkowo -e-. W niektórych czasownikach w drugiej i trzeciej osobie liczby pojedynczej zachodzi przegłos. W tym wypadku trzecie osoba liczby pojedynczej i druga osoba liczby mnogiej nie są równe.
Najważniejsze czasowniki o nieregularnym czasie teraźniejszym to sein i haben, używane też jako czasowniki pomocnicze.

Czas przeszły niedokonany

Czasowniki pod względem odmiany w tym czasie, a także tworzenia form imiesłowu biernego (Partizip II) dzielą się na dwie duże grupy: Czasowniki słabe do tematu mają doklejone -te, oraz końcówkę zależnie od osoby: brak, -st, brak, -(e)n, -(e)t, -(e)n. Główną różnicą w porównaniu do odmiany czasu teraźniejszego jest odmiana w liczbie pojedynczej trzeciej osoby tak samo jak pierwszej.
Na przykład machen (robić) odmienia się: Czasowniki mocne tworzą czas przeszły przez wymianę samogłoski w temacie, oraz takie same końcówki (z wyjątkiem dostawienia czy też nie -e-). Na przykład fahren (jechać):

Imiesłów czynny

Imiesłów czynny (Partizip I) jest używany w funkcji przymiotnikowej i przysłówkowej w znaczeniu podmiotu danej czynności, podobnie do angielskiej formy -ing.
Tworzony jest regularnie poprzez dodanie -d do bezokolicznika, i ewentualnie odpowiedniej końcówki odmiany przymiotnika. Np.: Użycie przysłówkowe oznacza wykonywanie jakieś czynności w trakcie wykonywania innej, i jest często zastępowane zdaniem podrzędnym z indem, während lub innym przyimkiem. Np. Ich höre; das Radio essend (jedząc słucham radia)

Imiesłów bierny

Imiesłów bierny (Partizip II) jest używany do tworzenia strony biernej, oraz czasów dokonanych, podobnie jak odpowiedni imiesłów w języku angielskim.
Podobnie jak czas przeszły niedokonany, są 2 grupy czasowników: Partizip II wymaga przedrostka nierozdzielnego zarówno od czasowników słabych jak i mocnych - czasowniki mające już jakiś przedrostek zachowują go, innym dochodzi przedrostek ge-, np. bekommen pozostaje bekommen, natomiast kommen zmienia się w gekommen (oba odmiany silnej), a słaby machen przechodzi w gemacht.
Niektóre czasowniki zapożyczone (wszystkie słabe) nie wymagają ge-. Dotyczy to np. wszystkich czasowników zakończonych na ieren, np. studieren (studiować) - studiert, nie *gestudiert.

Złożone wyrażenia czasownikowe

W języku niemieckim wiele form czasownikowych składa się z wielu wyrazów. W przeciwieństwie jednak do angielskiego, w którym stoją one wszystkie razem, w niemieckim miejsce orzeczenia zajmuje tylko sam czasownik główny z ewentualnym przedrostkiem stałym i odpowiednią końcówką osobową. Reszta wyrażenia przenosi się na koniec zdania - na samym końcu te bezpośrednio dotyczące czasownika, głębiej te dalsze.
Dla porównania:
Zdanie angielskie  Podmiot Czasownik-1 Czasownik-2 Czasownik-3 Dopełnienie
Zdanie niemieckie  Podmiot Czasownik-1 Dopełnienie Czasownik-3 Czasownik-2

Np. (zrobię to)
I (podmiot) will (czasownik główny) do (czasownik podrzędny) it (dopełnienie)
Ich (podmiot) werde (czasownik główny) das (dopełnienie) tun (czasownik podrzędny)

Częściami przenoszonymi też przedrostki rozdzielne. Np. dla einsteigen (wsiadać):

Czasowniki modalne

Czasowniki modalne służą do określania stosunku do danej czynności, i generalnie wymagają innego czasownika w bezokoliczniku. Są to: Ich czas teraźniejszy charakteryzuje się końcówkami typowymi dla czasu przeszłego prostego - z równymi formami pierwszej i trzeciej osoby liczby pojedynczej.
Na przykład können odmienia się według wzoru:
LiczbaOsobaPräsensImperfekt
pojedyncza1kannkonnte
2kannstkonntest
3kannkonnte
mnoga1könnenkonnten
2könntkonntet
3könnenkonnten

Pozostałe czasowniki modalne mają podobną odmianę.
Używa się ich razem z czasownikiem w bezokoliczniku:

Przyimek

Przyimki stoją przed frazą rzeczownikową i rządzą jednym lub dwoma rodzajami.
Przyimki rządzące dwoma rodzajami mają w celowniku znaczenie statyczne a w bierniku dynamiczne, np.:

Przyimki celownika i biernika

Niektóre przyimki mogą występować zarówno z celownikiem jak i z biernikiem. Forma biernika oznacza ruch, forma celownika spoczynek.
W języku polskim pytanie gdzie ma znaczenie zarówno statyczne (gdzie jesteś ?) jak i dynamiczne (gdzie idziesz ? = dokąd idziesz ?). W niemieckim wo (gdzie) ma znaczenie tylko statyczne; wohin (dokąd) i woher (skąd) mają oczywiście znaczenie tylko dynamiczne (analogicznie do polszczyzny). Jest to podobne do rosyjskiego где, куда, откуда
Przyimki tego typu, wraz z najbliższym polskim odpowiednikiem, to:

Formy skrócone

Przyimki i rodzajniki mają również formy skrócone, np.

Szyk zdania

Język niemiecki nie mieści się w tradycyjnych podziałach szyków (SVO, SOV itd.), ponieważ stałe jest jedynie drugie miejsce, które musi być zajmowane przez frazę czasownikową.
Dla porównania w angielskim, który jest typowym SVO:
Oraz w polskim, który jest również ma cechy SVO:
Pytania tworzy się przesuwając frazę czasownikową na początek zdania: W przeciwieństwie do prawie wszystkich innych języków, w niemieckim fraza czasownikowa nie występuje razem, ale jest rozbita na część stojącą na drugim miejscu oraz część stojącą na końcu zdania.
Np. dla czasowników rozdzielnie złożonych: Fraza czasownikowa czasownika aufwachen (budzić się), wache auf, jest rozdzielona. Czasowniki rozdzielnie złożone w innych czasach: (aufstehen - wstawać) Dla porównania: Podobnie dla czasu przeszłego: Dla porównania: Oraz dla czasowników modalnych: Dla porównania:

Zdania złożone

Są 3 szyki używane w zdaniach składowych: Różne rodzaje spójników wymagają różnych szyków, jednak klasy spójników dla każdego z szyków są dość dobrze określone, i nie powinno sprawić większej trudności określenie do której grupy należy nowo poznany spójnik.

Szyk prosty

Takiego samego szyku jak w zdaniach prostych używa się po "spójnikach współrzędnych" takich jak: Np.: Ich trinke Bier und du trinkst Wein.

Szyk przestawny

Tzw. "spójniki wtórne" zachowują się gramatycznie jak przysłówki, i są częścią zdania składowego zajmując w nim pierwszą pozycję. Drugą musi więc zająć czasownik, a dopiero na trzecim miejscu znajduje się podmiot.
Należą do nich: Np.: Ich habe Durst, deshalb trinke ich ein Bier.

Szyk zdania podrzędnego

"Spójniki zdania podrzędnego" wymuszają przesunięcie całego orzeczenia na koniec zdania.
Należą do nich: Np.: Ich trinke Bier, weil ich Durst habe.

Wpływ na inne języki

Wiele wpływów języka niemieckiego (w tym zapożyczeń) zawiera język polski.
Materiał wydrukowany z portalu zgapa.pl dnia 2018-08-19 09:28:26