Czytaj więcej"/> Drukuj
Karol_Marks -

Karol Marks (niem. Karl Heinrich Marx) (ur. 5 maja 1818 r. w Trewirze, w Prusach - zm. 14 marca 1883 r. w Londynie) - filozof i ekonomista niemiecki. Pochodził z zeświecczonej rodziny żydowskiej, która wydała w przeszłości wielu wybitnych rabinów. Jego ojciec, by uniknąć ograniczeń ustawy uniemożliwiającej Żydom dostęp do stanowisk prawniczych i lekarskich przeszedł z całą rodziną na luteranizm.

Życie

Po ukończeniu gimnazjum Marks podjął studia prawnicze na uniwersytecie w Bonn, a po roku przeniósł się na Uniwersytet Berliński, w tym czasie jednym z najlepszych na świecie. Tu zainteresował się filozofią - doktoryzował się na uniwersytecie w Jenie w 1840 roku, na podstawie rozprawy o teoriach atomistycznych Demokryta i Epikura.
W 1842 roku Marks rozpoczął pracę jako redaktor Gazety Reńskiej (Rheinishe Zeitung), która po kilku miesiącach została zamknięta przez władze pruskie z powodu swego radykalizmu. Przeniósł się wówczas do Paryża, gdzie poznał Fryderyka Engelsa - on właśnie skierował zainteresowania Marksa ku ekonomii. Wydalony w 1845 roku, wyjechał do Brukseli. Zaangażował się tam w tworzenie Związku Komunistów i działalność publicystyczną. Tam też wspólnie z Engelsem napisał Ideologię Niemiecką (1846) oraz Manifest Komunistyczny (1848).
Wydalony z Belgii 4 marca 1848, udał się do Francji, gdzie po upadku Ludwika Filipa i ustanowieniu Drugiej Republiki mógł liczyć na względne bezpieczeństwo. Jednak po wyborze Ludwika Napoleona na prezydenta wyjechał ostatecznie do Londynu. W Anglii utrzymywał się z działalności publicystycznej (był m.in. europejskim korespondentem New York Tribune) oraz z bezzwrotnych pożyczek od Engelsa. Współpraca Marksa z Engelsem była tak ścisła, że trudno rozgraniczyć dorobek obu myślicieli.
W 1864 Marks współtworzył Międzynarodowe Stowarzyszenie Robotników, tzw. Pierwszą Międzynarodówkę, którego został przewodniczącym. W 1869 wydany został pierwszy tom Kapitału, jeden z sześciu zamierzonych przez Marksa. Dwa kolejne wydane zostały już po jego śmierci przez Engelsa, na podstawie zgromadzonych zapisków.

Filozofia Marksa (marksizm)

Myśl Marksa rozwijała się pod wpływem dwóch sprzecznych tendencji - determinizmu i aktywizmu. Z jednej strony Marks wierzył, że historią i rozwojem społeczeństw rządzą prawa deterministyczne, a studiowanie historii pozwoli poznać je i przewidywać przyszłe zmiany, z drugiej zaś uważał, że mimo wszystko można tę historię zmieniać - filozofowie dotąd tylko objaśniali świat, chodzi jednak o to, by go zmieniać.
Teoria Marksa, nazwana przezeń "materializmem historycznym", a przez Engelsa "socjalizmem naukowym" lub "materializmem dialektycznym", opiera się na heglowskiej tezie, że historia przejawia się w dialektyce - ścieraniu się przeciwstawnych sił. Hegel był filozofem idealistycznym i uważał, że świat materialny jest światem pozorów, natomiast rzeczywistość jest idealna. Marks zaadaptował na potrzeby swojego systemu pojęcie dialektyki, odrzucił jednak idealizm Hegla. Kontynuował tu materialistyczne idee Ludwiga Feuerbacha. Podobnie jak Hegel i inni filozofowie, Marks odróżniał pozory od rzeczywistości, jednak jego zdaniem tylko uwarunkowane historycznie i społecznie ideologie uniemożliwiają ludziom jasny ogląd warunków materialnych w jakich żyją.
Ważny wpływ na poglądy Marksa wywarło dzieło Engelsa Położenie klasy robotniczej w Anglii w 1844 roku (1845), które nasunęło Marksowi koncepcję walki klasowej i pogląd, że klasa robotnicza jest siłą społeczną, która dokona rewolucji. Niestety, już w momencie publikacji książka Engelsa była nieaktualna - podawała bowiem fakty sprzed 20, 30, a nawet 40 lat jako wciąż aktualne - o czym Marks musiał o tym wiedzieć, gdyż część fałszerstw Engelsa została ujawniona w 1848 roku przez niemieckiego ekonomistę Brunona Hildebranda.
Jednym z fundamentalnych pojęć koncepcji Marksa jest praca. Marks twierdził, że w naturze ludzkiej leży przekształcanie przyrody i nazwał ów proces transformacji pracą, a zdolność do przekształcania przyrody określił mianem siły roboczej. Siła robocza jest nierozerwalnie związana z ludzką wyobraźnią i inteligencją. Choć dla Marksa siła robocza jest ludzką naturą, Marks uważał, że jest ona czynnikiem indywidualnym - praca jest aktywnością społeczną i jest zdeterminowana przez zmieniające się w czasie warunki społeczne.
Marksowska analiza historii oparta jest na rozróżnieniu między środkami produkcji (czyli przedmiotami, których używamy w procesie produkcji, jak ziemia, zasoby naturalne i technologia) a społecznymi stosunkami produkcji (czyli relacjami społecznymi, które określają wykorzystywanie środków produkcji). Oba te pojęcia obejmują również sposoby produkcji - Marks stwierdził, że w danej społeczności sposoby produkcji zmieniają się z biegiem czasu, a społeczeństwa europejskie dokonały postępu od feudalnych sposobów produkcji do kapitalistycznych sposobów produkcji. Marks wierzył, że środki produkcji zmieniają się szybciej niż stosunki produkcji, a rozdźwięk między bazą i nadbudową jest główną przyczyną konfliktów społecznych.
Termin "społeczne stosunki produkcji" obejmuje nie tylko relacje między jednostkami, ale również między grupami społecznymi, czy klasami. Marks uważał, że pojęcie klasy społecznej da się zdefiniować ściśle na podstawie obiektywnych kryteriów, niezależnie od tego, co ludzie myślą o sobie. Podstawowym kryterium kwalifikacji był dla Marksa stosunek do najbardziej podstawowego zasobu - własnej siły roboczej. Marks rozważał problem alienacji - dokonując kolejnego zapożyczenia od Hegla dokonał jego reinterpretacji w duchu materializmu. Według Marksa sytuacja, gdy ktoś rezygnuje z własnej siły roboczej - własnej zdolności przekształcania świata - jest równoznaczne z alienacją swojej natury. Marks opisał formę alienacji jako fetyszyzm towarowy - jego zdaniem ludzie nabierają przekonania, że rzeczy, które wytwarzają, oraz narzędzia produkcji mają samoistną wartość, a nie włożona w produkty siła robocza i wtedy sprowadzają stosunki społeczne do wymiany handlowej.
Fetyszyzm towarowy jest przykładem tego, co Marks i Engels nazwali fałszywą świadomością, co jest ściśle związane z ich pojęciem ideologii. Pod pojęciem ideologii rozumieją oni zespół idei, które odzwierciedlają interesy danej klasy społecznej na danym etapie rozwoju historycznego, a są prezentowane jako wieczne i uniwersalne. Marks i Engels zauważyli ważną funkcję społeczną i polityczną, które spełniają ideologie. Ich zdaniem klasa społeczna, która kontroluje społeczne środki produkcji, kontroluje również powstawanie ideologii (co powoduje, że klasy podporządkowane wyznają idee sprzeczne z ich interesami). Dlatego nawet fałszywe idee odzwierciedlają stosunki społeczno-polityczne. Przykład marksowskiej analizy idei znajduje się w jego Przyczynkach do krytyki Heglowskiej filozofii prawa:
"Cierpienie religijne jest jednocześnie wyrazem rzeczywistego cierpienia i protestem przeciw niemu. Religia jest ulgą dla udręczonego stworzenia, sercem w świecie pozbawionym serca i duszą pośród bezdusznych warunków. Religia jest opium dla ludu."

Marksowska krytyka kapitalizmu

Marks twierdził, że alienacja siły roboczej (i wynikający z niej fetyszyzm towarowy) jest cechą charakterystyczną kapitalizmu, choć przed pojawieniem się kapitalizmu w Europie istniały rynki, na których producenci i handlowcy kupowali i sprzedawali dobra. Według Marksa kapitalistyczne stosunki produkcji rozwinęły się w Europie, gdy praca sam stała się dobrem - gdy chłopi uzyskali możliwość sprzedaży swojej siły roboczej i zostali zmuszeni do jej sprzedaży, bo nie posiadali już własnej ziemi ani narzędzi produkcji. Ludzie sprzedają swoją siłę roboczą, gdy akceptują wynagrodzenie za to co produkują w danym okresie czasu (czyli - nie sprzedają wytworów pracy, ale samą pracę). W zamian za siłę roboczą otrzymują pieniądze, pozwalające im przeżyć. Tych, którzy są zmuszeni sprzedawać własną siłę roboczą, by przeżyć Marks nazwał "proletariuszami", a tych, którzy kupują siłę roboczą - "kapitalistami" lub "burżuazją".
Marks odróżniał kapitalistów od handlarzy. Handlarze kupują dobra na jednym rynku i sprzedają na innym. Ponieważ prawo popytu i podaży działa tylko w obrębie jednego rynku, częstokroć występuje różnica wartości tego samego dobra na różnych rynkach i handlarze starają się wykorzystywać te różnice. Kapitaliści natomiast wykorzystują różnice między wartością siły roboczej, a wartościami innych dóbr na jednym rynku. Zdaniem Marksa w każdym przemyśle, który się rozwija, wartość siły roboczej jest niższa niż wartość wyprodukowanych przez nią dóbr i nazwał tę różnicę wartością dodaną. To właśnie wartość dodana jest źródłem zystku kapitalisty.
Kapitalistyczne sposoby produkcji umożliwiają duże tempo rozwoju, ponieważ kapitalista może i ma motywację do inwestowania zysków w nowe technologie. Marks uważał kapitalistów za klasę najbardziej rewolucyjną w historii, ponieważ stale rewolucjonizuje środki produkcji, ale był przekonany o podatności kapitalizmu na nieuchronne cykliczne kryzysy. Wykazywał, że kapitaliści inwestują coraz więcej w nowe technologie, a coraz mniej w pracę. Ponieważ to wartość dodana jest źródłem zysku stopa zysku maleje wraz że wzrostem gospodarczym i gdy spadnie poniżej pewnego poziomu, nastąpi recesja, co doprowadzi do zapaści niektórych gałęzi ekonomii. Marks wnioskował dalej, że również wartość siły roboczej spadnie co umożliwi kapitalistom inwestycje w nowe technologie i rozwój nowych sektorów ekonomii.
Marks wierzył, że cykl rozwój-zapaść-rozwój będzie przerywany coraz poważniejszymi kryzystami. Co więcej, długofalowym następstwem opisanego procesu miał być dalszy wzrost bogactwa klas posiadających i postępująca nędza proletariatu. Tylko przejęcie środków produkcji przez proletariat dokonałby zasadniczych zmian stosunków społecznych. Korzyści z rozwoju gospodarczego objęłyby wszystkich, a ekonomika byłaby mniej narażona na cykliczne kryzysy. Może to umożliwić tylko rewolucja proletariacka przeciwko władzy kapitalistów.

Wpływ Marksa

Główne dzieło Marksa i Engelsa przedstawia całościową analizę historii i społeczeństwa w terminach klasowych. Ich następcy, odwołując się do tych analiz, rozwinęli filozofię ekonomiczną i polityczną nazywaną marksizmem. Wśród nich szybko doszło do sporów o interpretacje terminów marksowskich i odniesienie ich do aktualnej sytuacji ekonomicznej i politycznej. Dziś za marksistów uważamy tych, którzy odwołują się bezpośrednio do jego filozofii, używają charakterystycznego języka stworzonego przez Marksa, jego kluczowych pojęć (klasy społeczne, fetyszyzm towarowy, alienacja pracy) lub wyznają wiarę, że rewolucja jest jedyną drogą do sprawiedliwego, bezklasowego społeczeństwa.
W 1917 roku, podczas pierwszej wojny światowej w Rosji carskiej doszło do rewolucji. W jej wyniku przywódca radykalnego nurtu marksistowskiego w rosyjskiej socjaldemokracji, określanego jako "bolszewicy", Włodzimierz Lenin przejął władzę, ustanawiając pierwsze w historii państwo "socjalistyczne" (ZSRR). Rozwinąwszy myśl Marksa bolszewicy postanowili zlikwidować klasy wyzyskujące (burżuazję, obszarników) oraz wprowadzić państwową własność i zarządzanie gospodarką. Polityczne organizacje współdziałające z bolszewikami i przyjmujące platformę leninowską określały się jako "komunistyczne". Ich centralną organizacją, dążącą do światowej rewolucji była powołana przez Lenina "Trzecia" Międzynarodówka Komunistyczna. Te zmiany ukoronowane przez tak zwaną kolektywizację rolnictwa, w ramach której przymusowo łączono gospodarstwa chłopskie w pseudo-spółdzielnie, (kołchozy), stosując terror i powodując głód i śmierć milionów ludzi. Rozwinięcie marksowskiej teorii walki klas znalazło praktyczną realizację w systemie obozów pracy przymusowej - GUŁAG. Lenin i jego następcy (a zwłaszcza Stalin) uważali się za jedynych ortodoksyjnych interpretatorów myśli Marksa i zwalczali energicznie wszelkie "odchylenia" od "prawdziwego" marksizmu. W istocie jednak marksizm traktowano instrumentalnie jako ideologię państwową. Później modyfikacji stalinowskiej wersji teorii Marksa dokonał przywódca chińskich komunistów Mao Tse Tung, który uznał, że w krajach nieuprzemysłowionych klasą wyzyskiwaną jest chłopstwo, a nie robotnicy.
W latach 20. i 30. XX wieku grupa niemieckich marksistów, wśród których byli Max Horkenheimer, Theodor Adorno, Erich Fromm i Herbert Marcuse założyła w Niemczech Instytut Badań Społecznych ośrodek "Szkoły Frankfurckiej". W swoich pracach odwoływali się oni nie tylko do Marksa, lecz również Hegla, Freuda, Maxa Webera, a nawet Nietzschego. Szkoła Frankfurcka odeszła od tradycyjnej koncepcji świadomości klasowej, odrzuciła determinizm ekonomiczny, dostrzegając oczywiste zmiany w kapitalizmie. Ponieważ położenie klasy robotniczej w krajach kapitalistycznych poprawiało się szukano innych grup upośledzonych; na przykład kobiet (feminizm) i dyskryminowanych mniejszości. Ta wersja marksizmu była określana jako teoria krytyczna.
W XX wieku marksizm był popularne i prezentował wiele odcieni. Do najwybitniejszych marksistów należeli: Gyorgy Lukacs, Walter Benjamin, Antonio Gramsci, Róża Luksemburg i Henryk Grossman. Ten ostatni opracował matematyczną teorię "załamania się kapitalizmu". Obie te grupy często obejmowane są nazwą "marksiści zachodni". Marksiści niezwiązani z władzą komunistyczną analizowali także komunistyczne państwa, dostrzegając wyzysk pracowników ze strony partyjnej nomenklatury (Milovan Djilas).

Współczesna krytyka marksizmu

Teorie Marksa były atakowane z wielu stron. Wielu zwolenników kapitalizmu wskazywało, że jest on bardziej efektywnym sposobem wytwarzania i redystrybucji dochodu niż "realny" socjalizm czy komunizm, a wskazywane przez Marksa i Engelsa różnice w dochodach pomiędzy biednymi a bogatymi były zjawiskiem przejściowym. Wskazywano na przekłamania w pracy Engelsa, na której opierał się Marks. Wysuwane są również argumenty, że chęć bogacenia się leży w naturze ludzkiej i nie jest wynikiem panującego ustroju gospodarczego. Ekonomiści odrzucają też "teorię pracy jako wartości", choć część z nich przeocza fakt, że sam Marks rozróżniał pojęcia wartości i ceny.
Ataki na teorie Marksa wychodziły również z łona pokrewnych mu socjalistów. Ewolucyjni socjaliści odrzucają jego stwierdzenie, że socjalizm może zostać wprowadzony jedynie drogą walki klasowej i rewolucji. Inni wysuwają argument, że nierówności rasowe, czy patriarchalne są bardziej podstawowe niż nierówności klasowe. Kwestionowane jest też pojęcie klasy społecznej, jako odpowiednie bardziej dla analiz XIX-wiecznych niż dla opisu współczesnego społeczeństwa. Podkreśla się zmiany jakie zaszły w samym kapitalizmie - jego obraz jest bardziej złożony niż mógł to przewidzieć w XIX wieku Marks.
Materiał wydrukowany z portalu zgapa.pl dnia 2020-03-31 16:22:17