Czytaj więcej"/> Drukuj
Esperanto to język międzynarodowy, mający swe źródła w systemie stworzonym przez Ludwika Zamenhofa w 1887. Twórca języka początkowo nazwał je po prostu 'internationa lingvo'. Esperanto (dosł. mający nadzieję) było początkowo pseudonimem Ludwika Zamenhofa.
Znakiem esperanto jest zielona gwiazdka (zieleń - kolor nadziei), która znajduje się także na fladze esperanckiej.

Cechy esperanto

Esperanto choć jest językiem sztucznym, ma wiele cech wspólnych z naturalnymi językami indoeuropejskimi. Nie tylko słownictwo jest prawie w całości indoeuropejskie, a fonetyka podobna do fonetyki współczesnych języków europejskich, ale też gramatyka ma wiele cech wspólnych z gramatyką europejskich języków indoeuropejskich (romańskich, germańskich i słowiańskich). Są to np.

Ewolucja esperanto

Choć powstało jako język sztuczny, nieustannie podlega od tej pory ewolucji językowej i jest w tym względzie bardziej podobne do języków naturalnych niż do większości języków sztucznych. Można by je określić językiem półsztucznym, półnaturalnym lub naturalizowanym. Żeby przedstawić skalę tych zmian należy wymienić choćby: Jest jak na razie najbardziej udanym projektem języka międzynarodowego, używanym przez setki tysięcy osób. Względem liczby użytkowników esperanto istnieje znaczna rozbieżność szacunków, szacunku na poziomie 1,5 miliona dokonał w latach osiemdziesiątych XX wieku prof. Sidney Culbert z uniwersytetu w Waszyngtonie, w swoim opracowaniu dotyczącym najczęściej używanych języków. Jest jednak bardziej prawdopodobne, że językiem tym płynnie posługuje się kilka razy mniej osób, tj. około 0,4-1 mln (na całym świecie członkami organizacji esperanckich jest ok. 20 tys. osób). Dla pewnej grupy ludzi, szacowanej na kilkaset do kilku tysięcy osób, jest on językiem rodzimym. Istnieje też wikipedia w esperanto

Fonetyka i pisownia

Wyrazy zwykle wymawia się tak jak się pisze, przy czym nie ma ścisłych zasad udźwięczniania dwóch kolejnych spółgłosek, z których jedna jest dźwięczna a druga bezdźwięczna (np. kv, ks).
Akcent pada zawsze na przedostatnią sylabę, za wyjątkiem przypadków elizji końcówki występujących w poezji.
Do zapisu esperanto używa się 27 liter:
Litera (w nawiasie zapis x-systemem)Wymowa - polski odpowiednik
aa
bb
cc
ĉ (cx)cz
dd
ee
ff
gg
ĝ (gx)
hh
ii (zawsze sylabotwórcze)
jj
ĵ (jx)ż
kk
ll
mm
nn
oo
pp
rr
ss
ŝ (sx)sz
tt
uu (zawsze sylabotwórcze)
ŭ (ux)ł
vw
zz

Aczkolwiek wszystkie głoski obecne w esperanto występują także w języku polskim, należy zwrócić uwagę na złożenia takie jak ŝi, ĉi, si i zi (np. kuŝi - por. kusić), w których nie dochodzi do palatalizacji (dla Polaka naturalniejsze jest wymawianie śi, ći, źi).
Dawniej używano też litery ĥ (hx) oznaczającej gardłową (dźwięczną) wersję h. Współcześnie nie używa się jej, gdyż większość mówiących nie czyni różnicy w wymowie ĥ i h. W słowach, w których używało się ĥ używa się współcześnie k, rzadziej ĉ lub h.
Do zapisu esperanto w sieci używa się jednej z metod:

Rzeczowniki

Rzeczowniki tworzy się dodając do tematu sufiks -o. Wszystkie morfemy sufiksowe należy umieścić przed sufiksem -o.
Rzeczowniki odmieniają się przez liczby i przypadki. Odpowiednie sufiksy to:
MianownikBiernik
Liczba pojedyncza-o-on
Liczba mnoga-oj-ojn

Przymiotniki

Przymiotniki tworzy się dodając do tematu sufiks -a. Przymiotniki odmieniają się przez liczby i przypadki, przy czym obowiązuje zgodność rzeczownika określanego z przymiotnikiem określającym.
MianownikBiernik
Liczba pojedyncza-a-an
Liczba mnoga-aj-ajn

Przysłówki

Przysłówki tworzy się sufiksem -e. Przysłówki kierunku mają biernik na -en. Oznacza on w tym kierunku. Np. nordo - północ geograficzna, norde - na północy, norden - na północ.
Istnieje też grupa przysłówków specjalnych, bez końcówki, np. nun - "teraz".

Stopniowanie przymiotników i przysłówków

Stopień wyższy tworzy się słowem pli stawianym przed przymiotnikiem lub przysłówkiem. Stopień najwyższy słowem plej.

Liczby

W esperanto są dwie liczby - pojedyncza i mnoga.
Liczbę zbiorową tworzy się morfemem sufiksowym -ar-. Np. arbo to drzewo, arboj - drzewa, a arbaro to zbiór drzew traktowany jako całość (najbliższe polskie tłumaczenie to las).

Osoby

Są 3 osoby - pierwsza, druga i trzecia. W zaimkach drugiej osoby nie ma rozróżnienia na liczbę pojedynczą i mnogą.

Rodzaje

Podobnie jak w językach indoeuropejskich, słowa domyślnie nie mają rodzaju, lub mają domyślny rodzaj męski. Rodzaj żeński dodaje się morfemem sufiksowym -in-, rodzaj męski morfemem prefiksowym vir-, rodzaj nijaki morfemem prefiksowym ge-.
Tak więc np.
patropatrinogepatro
ojciecmatkarodzic

hundovirhundohundino
pies dowolnej płcipies - samiecsuka

Zaimki osobowe

Podstawowe zaimki osobowe to:
Liczba pojedynczaLiczba mnoga
1 osobamini
2 osobavi
3 osoba, rodzaj męskiliili
3 osoba, rodzaj żeńskiŝi
3 osoba, rodzaj nijakiĝi
zaimek zwrotny (odpowiednik polskiego się)si
zaimek bezosobowyoni

Stosuje się także inne zaimki: Zaimki dzierżawcze tworzy się dodając jedną z końcówek przymiotnika (-a, -an, -aj lub -ajn).
Zaimki, podobnie jak rzeczowniki, odmienia się przez przypadki. W bierniku dodaje się -n.
Zaimek bezosobowy używa się w zwrotach typu "nie wolno palić" (oni ne darfas fumi)

Przedimek określony

Przedimek określony to la. Jego użycie jest dość dowolne.

Liczebniki

Podstawowe morfemy liczebnikowe to:
0nul
1unu
2du
3tri
4kvar
5kvin
6ses
7sep
8ok
9naŭ
10dek
100cent
1000mil

Liczebniki główne formuje się przez sklejanie, wg zasad:

Czasowniki

W esperanto występują 3 czasy proste, bezokolicznik i tryb rozkazujący i przypuszczający.
Czas teraźniejszy-as
Czas przeszły-is
Czas przyszły-os
Bezokolicznik-i
Tryb rozkazujący-u
Tryb przypuszczający-us

Imiesłowy tworzy się morfemami sufiksowymi:
Strona czynnaStrona bierna
Czas teraźniejszy-ant--at-
Czas przeszły-int--it-
Czas przyszły-ont--ot-

Czasy złożone i stronę bierną tworzy się za pomocą czasownika posiłkowego być (estas) i odpowiedniego imiesłowu. Dopełnienie bliższe w stronie biernej oznacza się słówkiem de: Można połączyć obie te formy w jedną, bez używania esti:

Zaimki i przysłówki specjalne

Dużą grupę zaimków tworzy się systematycznie. Zaimki te są odmienne. I tak zaimki na -a odmieniają się jak przymiotniki, na -u i -o jak rzeczowniki, na -e przyjmują też formę kierunku -en.
Zaimki wskazujące mają domyślnie formę dalszą (tio = "tamto"). Formę bliższą tworzy się dodając słowo ĉi przed lub po zaimku, np. tio ĉi = "ten".
Wiele z tych zaimków nie ma odpowiedników w języku polskim, zostało więc podane przybliżone tłumaczenie.
Nieokreślone I-Pytające i względne KI-Wskazujące TI-Upowszechniające ĈI-Przeczące NENI-
osoba oraz zaimki wyboru -U ktoś IU kto KIU tamten TIU wszyscy ĈIU nikt NENIU
cecha -A jakiś IA jaki KIA taki TIA każdego rodzaju ĈIA żaden, żadnego rodzaju NENIA
rzecz -O coś IO co KIO tamto TIO wszystko ĈIO nic NENIO
przynależność -ES czyjś IES czyj KIES tego TIES należący do wszystkich ĈIES niczyj NENIES
miejsce -E gdzieś IE gdzie KIE tam TIE wszędzie ĈIE nigdzie NENIE
sposób -EL jakoś IEL jak KIEL w ten sposób TIEL każdym sposobem ĈIEL w żaden sposób NENIEL
czas -AM kiedyś IAM kiedy KIAM wtedy TIAM zawsze ĈIAM nigdy NENIAM
ilość, nasilenie -OM ileś IOM ile KIOM tyle TIOM każdą ilość ĈIOM nic, żaden, wcale NENIOM
przyczyna -AL z jakiegoś powodu IAL dlaczego KIAL dlatego TIAL z każdego powodu ĈIAL bez powodu NENIAL

Imiona i nazwy własne

Imiona męskie kończą się na -o, żeńskie na -a.
Zdrobnienia imion męskich konstruuje się ucinając je po dowolnej sylabie i dodając -ĉjo. Np. Johano na 'Joĉjo'.
Zdrobnienia imion żeńskich analogicznie z końcówką -njo. Np. Maria na Marinjo lub Manjo.
Czasem używa się też tych zasad do zdrabniania rzeczowników. Np. paĉjo = "tatuś", panjo - "mamusia".

Pytania

Pytania tworzy się za pomocą zaimków ki-. Tam, gdzie wymagana jest odpowiedź tak lub nie, stosowane jest słowo ĉu (czy) na początku: Ĉu vi parolas esperante?. Odpowiada się jes (tak) lub ne (nie).

Słownictwo

Słownictwo esperanto pochodzi w większości z istniejących języków europejskich. Są to głównie słowa o pochodzeniu romańskim oraz słowa międzynarodowe (typu radio), w mniejszym stopniu słowa o pochodzeniu germańskim (np. hundo - pies) oraz pochodzące z innych języków.
Słownictwo powinno być w znacznej mierze zrozumiałe dla każdego kto zna dowolny język romański, np. włoski lub hiszpański.
Wiele słów to dawne morfemy gramatyczne które wyszły poza swoją pierwotną funkcję, np.:
etetroszeczkę
egaogromny
emaskłonny do

Słowotwórstwo

Esperanto jest językiem aglutynacyjnym z bardzo bogatym i regularnym słowotwórstwem.
Słowa można tworzyć przez sklejanie morfemów. Dla potrzeb brzmienia można dodać między morfemy łącznik -o-. Jest też bogata grupa morfemów prefiksowych i sufiksowych zmieniająca znaczenie słów.
We współczesnym esperanto nie ma ostrego podziału na morfemy znaczeniowe i gramatyczne. Morfemy znaczeniowe w funkcji morfemów gramatycznych występują zazwyczaj na pozycji prefiksowej.

Prefiksy

PrefiksZnaczeniePrzykłady
bo-pokrewieństwo przez małżeństwopatro = ojciec - bopatro = teść, frato = brat - bofrato = szwagier
dis-rozdzieleniedoni = dawać, disdoni = rozdawać
duon-połowiczniehoro = godzina, duonhoro = pół godziny, patro = ojciec, duonpatro = ojczym
ek-początek lub krótkotrwałość czynnościdormi = spać, ekdormi = zasnąć, usnąć
eks-byłyeksministro = eksminister, były minister
fi-moralne potępienielibro = książka, filibro = zła książka
ge-rodzaj nijaki, obojga płcipatro = ojciec, patrino = matka, gepatroj = rodzice, ojciec i matka, ojcowie i matki, gesinjoroj państwo
mal-przeciwieństwobono = dobro, malbono = zło
mis-błędnieaŭdi = słyszeć, misaŭdi = przesłyszeć się
pra-dawnyavo = dziadek, praavo = pradziadek
re-powtórzenie lub powrótskribi = pisać, reskribi = przepisać
retro-wstecz
vir-rodzaj męski

Sufiksy

SufiksZnaczeniePrzykłady
-aĉ-obrzydzenie, zła jakośćdomo = dom, domaĉo = rudera
-ad-długotrwałość lub powtarzalność czynności
-aĵ-przedmiot mający daną cechę, produkt danej czynności
-an-członek, mieszkaniec, wyznawcaPollando = Polska, Pollandano = Polak
-ar-liczba zbiorowaarbo = drzewo, arbaro = las
-ebl-nadawanie się dolegi = czytać, legebla = czytelny
-ec-cechaalta = wysoki, alteco = wysokość
-eg-duże natężeniemanĝi = jeść, manĝegi = obżerać się
-ej-miejscelerni = uczyć się, lernejo = szkoła
-em-skłonnośćmanĝi = jeść, manĝema = łakomy
-end-do zrobienia
-er-część czegośĉeno = łańcuch, ĉenero = ogniwo
-estr-zarządcaurbo = miasto, urbestro = burmistrz
-et-małe natężenie, zdrobnienieplori = płakać, ploreti = popłakiwać,
pordo = drzwi, pordeto = drzwiczki
-id-młody osobnik, dzieckohundo = pies, hundido = szczeniak
-ig-zmieniać cechę czegośakra = ostry, akrigi = ostrzyć
-iĝ-stawać się
-il-narzędziehaki = rąbać, siekać, hakilo = siekiera
-in-rodzaj żeński
-ind-wart czegośkredi = wierzyć, kredinda = wiarygodny
-ing-nasada, pochwakandelo = świeca, kandelingo = świecznik
-ism-podobne do polskiego -izm
-ist-zawód, hobbyscienco = nauka, sciencisto = naukowiec
-obl-krotnośćduobla = dwukrotny
-on-ułamekduono = połowa
-op-liczebnik zbiorowyduope = w dwójkę
-uj-pojemnik na coś, drzewo o danych owocachmono = pieniądze, monujo = portfel
-ul-osobnik mający daną cechęriĉa = bogaty, riĉulo = osoba bogata
-um-tzw. sufiks uniwersalny, stosowany kiedy żaden inny nie pasuje

Materiał wydrukowany z portalu zgapa.pl dnia 2020-11-26 22:10:37