Czytaj więcej"/> Drukuj
Diecezja_warmińska -

Diecezja warmińska - diecezja katolicka w historycznych Prusach w latach 1243-1992, od 1992 archidiecezja.

Utworzenie diecezji i jej granice

Diecezja warmińska utworzona została dekretem legata papieskiego Wilhelma - biskupa Modeny z dnia 4 lipca 1243 roku. Tym samym dekretem utworzone zostały trzy inne diecezje: chełmińska, pomezańska i sambijska. Diecezje (za wyjątkiem chełmińskiej) utworzono na terenach zajmowanych przez pogańskich Prusów - warmińska wzięła nazwę od Warmów. Dekret Wilhelma z Modeny w tym samym roku 30 lipca 1243 zatwierdził papież Innocenty IV. Pierwszym biskupem warmińskim powołanym przez papieża 6 października 1250 roku był biskup Anzelm. Diecezja warmińska była największa z wyżej wymienionych. Granice diecezji warmińskiej w jej ostatecznym kształcie (przed 1525 r.) przebiegały w sposób następujący: od północnego-zachodu wzdłuż Zalewu Wiślanego do rzeki Pregoły, dalej granica północna biegła lewym brzegiem Pregoły, aż za miasto Wystruć do rzeki Węgorapy. Dalej granica wschodnia biegła lewym brzegiem Węgorapy do najdalej wysuniętej na wschód części jeziora Mamry. Dalej (północna granica) wzdłuż linii równoleżnikowej prosto na wschód do granicy litewskiej. Leżąca przy granicy Gołdapia znajdowała się już na terenie diecezji sambijskiej. Granica wschodnia biegła wzdłuż granicy krzyżacko-litewskiej, a granica południowa biegła wzdłuż ówczesnej granicy biskupstwa płockiego (w przybliżeniu wzdłuż granicy polsko-niemieckiej z 1939 r.), aż do rzeki Omulew. Dalej diecezja warmińska graniczyła z diecezją pomezańską. Dalej granica biegła wzdłuż rzeki Omulew, Jeziora Omulew, dalej w kierunku północnym na pewnym odcinku wzdłuż rzeki Pasłęki i dalej do jeziora Drużno. Diecezja warmińska znajdowała się na etnicznych pruskich terytoriach: Pogezanii, Warmii, Natangii, Barcji i Galindii. Terytorium diececji określa także sieć parafii zgrupowanych wówczas w 14 arichiprezbiteratach (dekanatach): braniewski, elbląski, fromborski, krzyżborski, ornecki, pieniężnieński, iławecki, dobromiejski, lidzbarski, jeziorański, biskupiecki, frydlądzki, reszelski i sępopolski. Po wprowadzeniu na terenie Prus Książęcych jako obowiązującego wyznania luterańskiego przez księcia Albrechta "odpadły" archiprezbiteraty wraz z parafiami w miejscowościach: Krzyżbork (niem. Kreuzburg, dziś w obwodzie kaliningradzkim), Iława Pruska (niem. Preussisch Eylau, ros. Bagrationowsk, obecnie w obwodzie kaliningradzkim), Frydląd (niem. Friedland, ros. Prawdińsk w obwodzie kaliningradzkim) i Sępopol. W 1525 r. z ogólej liczby 243 kościołów (parafialnych i filialnych) 143 odpadły na rzecz nowego wyznania, lub zostały opuszczone. W 1772 parafii było 78.

Wydzielenie dominium biskupiego

Na mocy wcześniej zawartego układu w każdej z pruskich diecezji (za wyjątkiem chełmińskiej) jedna trzecia obszaru diecezji była dominium biskupim, a pozostała część diecezji była zarządzana (gospodarczo i militarnie) przez krzyżaków. W diecezji warmińskiej owo dominium było w jednym kompleksie, a na terenie pozostałych diecezji części biskupie były rozproszone po terenie każdej z diecezji. Dominium warmińskie przyjęło z czasem nazwę Warmii. Na terenie Warmii lokowane były wszystkie główne instytucje kościelne diecezji warmińskiej. Dominium warmińskie podzielone zostało na dziesięć komornictw. Trzy komornictwa znajdowały się pod zarządem kapituły warmińskiej, a pozostałe w gestii biskupów warmińskich. Na terenie dominium biskupiego sprawami administracyjno-gospodarczymi i wojskowymi zajmował się wójt krajowy, który miał siedzibę początkowo w Braniewie, później w Lidzbarku i w Jezioranach. Obok wójta krajowego na szczeblu dominium występował też ekonom biskupi. Był to jakby minister finansów biskupstwa.
Na temat biskupstwa warmińskiego w "Geografii historycznej ziem dawnej Polski" (wydanie 1900 r.) Zygmunt Gloger pisał w sposób następujący: "...Przez traktat toruński roku 1466 i unię ziem pomorsko-pruskich z Polską, biskupi warmińscy zyskali bardzo wiele, bo pozbywali się uciążliwego zwierzchnictwa Zakonu, a stawali się niby prymasami polskiego Pomorza, prezydując z urzędu w "generałach pruskich", czyli sejmach prowincyi, złożonej z trzech wojewodztw: pomorskiego, chełmińskiego i malborskiego, do którego i księstwo Warmińskie się zaliczało. ... Hozyusz wysoko podniósł znaczenie biskupstwa Warmińskiego, pierwszy był na tej katedrze kardynałem. Po nim szli kardynałowie, synowiec króla Stefana, Jędrzej Batory, i królewicz Jan Olbracht, syn Zygmunta III. Czwartym kardynałem na tej katedrze był Michał Stefan Radziejowski. Kiedy biskupstwo Sambieńskie w Prusiech krzyżackich przyjęło luteranizm, biskup warmiński objął władzę duchową nad pozostałymi tam katolikami i, dodawszy sobie tytuł sambieńskiego przybrał do swojej dyecezyi Królewiec i rozszerzył ją aż po Niemen ..."
Obok głównej rezydencji w Lidzbarku biskupi warmińscy posiadali jeszcze pięć zamków, dwa pałace (przy kolegiacie w Dobrym Mieście i przy katedrze we Fromborku) oraz dwie rezydencje letnie w Smolajnach i Sątopach-Samulewie.

Diecezja warmińska w strukturze hierarchicznej Kościoła

Diecezja warmińska formalnie podlegała metropolii w Rydze. Arcybiskupstwo w Rydze utworzone zostało w 1254r. przez papieża Aleksandra IV. Władza arcybiskupów ryskich na terenie diecezji warmińskiej była raczej symboliczna i formalnie trwała do 1566r., kiedy to arcybiskup Wilhelm, młodszy z braci księcia Albrechta, doprowadził do sekularyzacji arcybiskupstwa ryskiego. Po pokoju toruńskim w 1466r. diecezja chełmińska włączona została do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, a diecezja warmińska jakby zawisła w powietrzu. Hierarchowie warmińscy byli przeciwni włączeniu diecezji do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, a biskup warmiński Łukasz Watzenrode w 1504r. wyszedł z projektem utworzenia metropolii warmińskiej. Plany te mimo poparcia króla Aleksandra nie zostały zrealizowane. Diecezja warmińska potwierdzenie wyłączenia formalnie uzyskała w 1742r. po uzyskaniu od Stolicy Apostolskiej przywileju krzyża i paliusza metropolitalnego. Diecezja ta podlegała bezpośrednio Rzymowi do 1929r. W roku 1930 papież Pius XI włączył diecezję warmińską do metropolii we Wrocławiu. Bulla papieska z 1930r. określała też obszar diecezji warmińskiej. Obejmowała ona całe terytorium niemieckich Prus Wschodnich. Uregulowanie spraw administracji kościelnej na ziemiach przyłączonych do Polski w 1945 r. nastąpiło w 1972r., kiedy to papież Paweł VI włączył diecezję do metropolii warszawskiej. W dwadzieścia lat później w 1992r. diecezja warmińska dekretem Jana Pawła II podniesiona została do rangi archidiecezji i siedziby metropolii. W skład nowej metropolii warmińskiej weszły trzy diecezje: archidiecezja warmińska, diecezja elbląska i diecezja ełcka.

Stolice diecezji warmińskiej

Kościoły katedralne diecezji warmińskiej

Patroni

Podział administracyjny archidiecezji warmińskiej na dekanaty i parafie.
Materiał wydrukowany z portalu zgapa.pl dnia 2021-04-16 13:33:30