Czytaj więcej"/> Drukuj
Chasydyzm (z hebr. chasidim – pobożni, bogobojni, czyści) - żydowski ruch religijny lub pobożnościowy o charakterze mistycznym, powstały w łonie judaizmu. Występował w historii w trzech odmianach, a mianowicie:

Chasydyzm antyczny (asydejczycy)

Chasydyzm antyczny lub starożytny, (asydejczycy) stopniowo wyodrębnił się w czasach hellenistycznych (t.j. po roku 334 p.n.e., czyli od momentu rozpoczęcia podbojów przez Aleksandra Macedońskiego), jako reakcja pobożnej – w sensie wierności religii mojżeszowej – części społeczeństwa na proces hellenizacji, czyli przyjmowania greckiego stylu życia i myślenia przez znaczną część społeczności żydowskiej. Niezwykle trudno jest uchwycić moment wyodrębnienia się chasydyzmu antycznego, jako odrębnego nurtu religijno-umysłowego. Można przyjąć, że istniał on już w III w. p.n.e., ale pierwsze wzmianki o nim mamy dopiero z II w. p.n.e. (1 Mch 2,42; 7,13; 14,6). Chasydyzm antyczny koncentrował się głównie na obronie tożsamości religijno-narodowej Żydów przed wszelkimi formami hellenizacji, stąd też jego przedstawiciele poparli Machabeuszów w wojnie z Seleucydami. Po zwycięskiej wojnie i ukonstytuowaniu się nowej dynastii Hasmoneuszy, asydejczycy, rozczarowani i zawiedzeni w swoich oczekiwaniach zwrócili ostrze swej krytyki przeciw nowej dynastii i jej polityczno-militarnemu kierunkowi. Jednakże już wtedy, czyli ok. 160 r. p.n.e., po śmierci Judy Machabeusza, zaznaczyły się wśród samych chasydów tendencje rozłamowe. Momentem przełomowym była uzurpacja (w ich rozumieniu) stanowiska arcykapłana przez Jonatana Machabeusza w 152 r. p.n.e., który nie pochodził z linii kapłana Sadoka. Być może to wydarzenie bezpośrednio przyczyniło się do rozłamu wśród samych chasydów na umiarkowany nurt faryzeuszy i bardziej radykalny – esseńczyków, którzy zerwali z Hasmoneuszami i oficjalnym judaizmem świątynnym. Był to w zasadzie kres antycznego chasydyzmu (lub też ruchu asydejczyków), gdyż dalsze losy rozłamowców to już odrębne ruchy faryzeuszy i esseńczyków.

Chasydyzm niemiecki

Chasydyzm niemiecki, zwany też nadreńskim lub aszkenazyjskim, a także od nazwy rodziny włoskiej jako kalonimidzi. Chasydyzm ten wywodził się z południowych Niemiec i rozwijał się od przeł. XII i XIII wieku (1150-1250). Swym zasięgiem objął tereny Niemiec i północnej Francji. Był to elitarny ruch o charakterze etyczno-mistyczno-pietystycznym i postrzegany jest również jako osobna szkoła kabalistyczna. Chasydyzm nadreński nie przyjął formy zorganizowanej wspólnoty, lecz ruchu luźno skupionego wokół rodziny Kalonimidów z Włoch, której to przedstawiciele sprawowali nieformalne przywództwo szkoły, a byli nimi Juda he-Chasid Kalonimos – autor „Księgi pobożnych” (Sefer chasidim), głównego dzieła tegoż ugrupowania – i jego syn Eleazar ben Juda z Wormacji. Doktryna chasydów nadreńskich była w zasadzie z gruntu panteistyczna, gdyż postrzegała Boga wszechmocnego, niemal w każdym przejawie życia świata ludzkiego, a nawet zwierzęcego i roślinnego. Charakterystyczna dla kalonimidów była swego rodzaju teologia modlitwy, w której przywiązywano olbrzymią wagę do sposobu odmawiania modlitw według ściśle określonego układu, zawartego w modlitewniku (sidur), którego znaczenie było niemal tak ważne jak Tory. Stosowali oni specjalne techniki modlitewno-medytacyjne, takie jak np. gematria i notarikon, przechodząc tym samym w sferę ezoteryzmu. Wolę Boga człowiek miał obowiązek odczytywać oraz bezwarunkowo się jej poddawać m.in. poprzez bezwzględne przestrzeganie Prawa, skruchę, pokutę i ascezę, a także życie w ubóstwie, dążąc w ten sposób do doskonałości.

Chasydyzm polski

Na przełomie XVII i XVIII wieku, w okresie wojen (wojna północna) i powstań kozackich, bezustannych przemarszach wojsk, obleganiu miast i miasteczek, krwawych utarczek (hajdamaczyzna), zaistniała szczególnie trudna sytuacja polityczno-ekonomiczna, pociągająca za sobą nędzę i poczucie stałego zagrożenia własnego bytu przez ludność wschodniej części Rzeczypospolitej, w tym licznie zamieszkującej te tereny ludności żydowskiej, co sprzyjało radykalizacji postaw i ucieczce w mistykę i ruchy mesjańskie, a także w nauki kabalistyczne (kabała) wywodzące się jeszcze ze średniowiecza. W takim klimacie społecznym narodził się chasydyzm. Wyodrębnienie się chasydyzmu w swej klasycznej formie poprzedziło objawienie się Mesjasza Sabbataja Cwi w 1665 r. i powstanie tzw. sabataizmu. Później wyodrębniła się częściowo inspirowana sabataizmem kontrtalmudyczna sekta prochrześcijańska, tzw. frankizm – założona przez Jakuba Lejbowicza Franka, wyrosłego w środowisku sabatajskim. Jednakże oba te ruchy nie zagroziły poważnie żydowskiej ortodoksji.
Na tak przygotowany grunt społeczny trafiła, w szersze grupy ludności żydowskiej, nauka jednego z wędrownych kaznodziei, którzy licznie wtedy przemierzali Kresy Rzeczypospolitej, przekonani, że lepiej rozumieją potrzeby ludu niż odlegli często i zamożni rabini. Izrael ben Eliezer (1700-1760), bo tak się nazywał ów charyzmatyczny kaznodzieja, znany bardziej pod przydomkiem, jako Baal Szem Tow (rózne są tłumaczenia tego przydomku: Mistrz Świętego Imienia, Pan Dobrego Imienia, albo Mąż Dobrej Sławy) – zwany także skróconym przydomkiem: BeSzT. Jego kaznodziejsko-uzdrowicielska działalność przysporzyła mu olbrzymiej popularności wśród najbiedniejszych rzesz żydowskich. Działał on głównie na terenie Podola, gdzie z czasem osiedlił się w miasteczku – Międzyboż. Beszt niewątpliwie był zauroczony żydowskim mistycyzmem (kabałą), jednakże w swoich poglądach nie odrywał się w zasadzie od żydowskiej tradycji talmudycznej. Jego nauka w pewnym sensie była próbą syntezy tradycjonalizmu żydowskiego z mistycyzmem, przełożonej na język przeciętnego żyda i dostosowanej do jego potrzeb, ale jednocześnie była atakiem wymierzonym w ortodoksję żydowską, jej skostnienie i formalizm. Baal Szem Tow uważał pośrednictwo rabinów w kontaktach z Bogiem za zbędne, jak również w zagłębianie się w tajniki i zawiłości Talmudu (za co później był ostro krytykowany przez ortodoksów żydowskich). Głosił zwalczanie zła nie złem, ale dobrem, które należy dostrzec jako aspekt pewnego rodzaju boskości i sprowadzenia go następnie ku dobru. W myśl tego każdy mógł liczyć na oczyszczenie i nagrodę, gdyż człowiek (a w zasadzie jego dusza) jest złączony z Bogiem miłością (hebr. dewekut – ‘przylgnięcie’, ‘zespolenie się’). Owo złączenie się z Bogiem było w pewnym sensie osią intelektualną chasydyzmu. Beszt nauczał, że Boga należy chwalić nie poprzez umartwianie się i ascezę, ale raczej poprzez mądre i radosne korzystanie z życia i darów, jakie z sobą ono niesie, czyli pobożność w tym ujęciu była swego rodzaju afirmacją życia. Stąd też wynikała owa niespotykana wcześniej na taką skalę forma czczenia Boga poprzez taniec, śpiew i świętowanie, a także, charakterystyczna dla chasydów, forma modlitwy ekstatycznej prowadzącej do stanu radosnego uniesienia i zachwytu (hebr. hitlahawut – ‘entuzjazm’), w wyniku czego taka modlitwa powinna człowiekowi przynieść radość i pogodę ducha, co oznaczało zespalanie się z Bogiem. Taka forma nie wykluczała kontemplacji i nieustannej służby Bogu, która wypełniała całe życie chasyda. W nauce Beszta dostrzec można także echa panteizmu chasydów nadreńskich, gdyż podobnie, jak oni starał się dostrzec wszechobecność boską w każdym aspekcie życia, nie tylko ludzkiego.
Dzieło Beszta kontynuował jego uczeń i zarazem główny teoretyk chasydyzmu, Dow Ber z Międzyrzecza (1704-1772), zwany także Magidem (kaznodzieją), któremu przypisuje się ogromną rolę w tworzeniu się ruchu chasydzkiego w sferze doktrynalnej. W niektórych kwestiach różnił się od swego poprzednika i skierował chasydyzm na tory doktryny luriańskiej, czyli nauki kabalistycznej w ujęciu I.Lurji, która głosiła m.in. teorię „boskich okruchów” (iskier), które człowiek powinien podnosić poprzez swoje czyny moralne, dążąc w ten sposób do ułożenia „boskiego porządku” (hebr. tikun).
Dow Ber szczególnie uwypuklił, w oparciu o kabałę i naukę Beszta, znaczenie roli cadyka (‘sprawiedliwego’), którego rola niezmiernie wzrosła w chasydyzmie. Cadyk – będący kimś w rodzaju „nad-chasyda” i wybrańcem Boga, był doskonały, a jego doskonałość nie miała wynikać ani z urodzenia, ani z pozycji społecznej, ale z jego osobistego talentu, przyciągającego wiernych. I to właśnie cadyk mógł uporać się z nędzą świata i osiągnąć harmonię w dualistycznie pojmowanej koncepcji dobra i zła, które koegzystowały obok siebie jako wyraz boskiej wielości. Do określenia roli i pozycji cadyka przyczynił się również w znacznym stopniu Elimelech z Leżajska (1717-1787). Do bardziej znaczących kontynuatorów Beszta należał także Jakub Józef ha-Cohen z Połonnego (zm. w 1769 r.).
Ważnym atutem chasydyzmu dla ogromnej większości ludzi była jego prostota i radosny odbiór świata, nie stawiający reżimowych barier i wymogów, takich jak asceza czy pokuta. Chwytliwymi hasłami okazały się idee radości, braterstwa i miłości, co stanowiło niejaką osłodę w tak trudnym dla Żydów kresowych okresie dziejów. Chasydyzm w odbiorze wielu jego zwolenników oscylował między oczekiwaniem na koniec świata, a wygodnym urządzeniem sobie życia na tym padole łez w atmosferze radosnej egzaltacji, przy jednoczesnym uwolnieniu się od surowych norm narzucanych przez tradycyjny judaizm rabiniczny. Był on więc reakcją na sztywny i sformalizowany system religijny, jaki reprezentował sobą judaizm rabiniczny. W ogólnym ujęciu chasydyzm dążył do poprawy losu i stworzenia lepszych warunków życia dla zubożałych i wycieńczonych rzesz żydowskich w Polsce, na Podolu, Wołyniu, na Ukrainie, Litwie i dalszych regionach Europy Wschodniej. Pewnego rodzaju novum w chasydyzmie, przynajmniej jeśli chodzi o jego wczesne stadium, była dość duża rola kobiet. Mogły one bardziej aktywnie uczestniczyć w życiu religijnym i społecznym ruchu, a także uczestniczyły we wspólnym tańcu. Stopniowo jednak ich rola zaczęła maleć i podział płci zaczął się umacniać.
Rozwojowi chasydyzmu, oprócz wspomnianych trudności społeczno-politycznych w latach wojen i chwytliwych haseł religijno-moralnych, sprzyjało rozproszenie osadnictwa żydowskiego, a co za tym idzie pewne rozluźnienie wspólnoty żydowskiej i osłabienie autorytetu tradycyjnych centrów rabinackich. To zjawisko wynikało z kolei z ogólnego osłabienia samorządu żydowskiego, zwłaszcza po 1764 r., kiedy to zniesiono w wyniku ostrego kryzysu ekonomicznego wśród Żydów w Rzeczypospolitej, żydowski Sejm Czterech Ziem – Waad arba aracot (hebr.), ustanowionego w 1580 r. przez Stefana Batorego głównie w celach fiskalnych, ale de facto pełniącego rolę głównego organu samorządu żydowskiego w Rzeczypospolitej. Kryzys struktury organizacyjnej sprzyjał wzrostowi znaczenia autonomicznych wspólnot chasydzkich zgrupowanych wokół cadyków. Stopniowo zaczął się wyodrębniać także odrębny obrządek oparty na praktyce sefardyjskiej w odróżnieniu od miejscowego aszkenazyjskiego. Zaczęły powstawać chasydzkie domy modlitwy – tzw. klojzy. W przeciwieństwie do średniowiecznego chasydyzmu elitarnego, nowożytny polski chasydyzm, zaczął się rozszerzać głównie wśród ubogich warstw ludności, przyjmując charakter ruchu ludowego o coraz szerszym zasięgu terytorialnym. Z Ukrainy, gdzie przewodził chasydyzmowi Lewi Izaak z Berdyczowa oraz Nachman z Bracławia, przeszedł stopniowo na Litwę, gdzie dużą rolę odgrywał Szneur Zalman z Ladów, a następnie przesunął się do środkowej Polski, gdzie przywódcami byli: wspomniany już wcześniej Elimelech z Leżajska, Izaak Horowic, zw. Widzącym z Lublina, Jakub Izaak z Przysuchy. Oczywiście sytuacja taka wywołała ostry kryzys w łonie judaizmu jako całości na terenie Rzeczypospolitej, gdyż chasydyzm stanął na drodze tradycyjnemu judaizmowi rabinicznemu (zwanemu przez chasydów mitnagedim – ‘przeciwnicy’). Obok coraz szerszego zasięgu terytorialnego chasydyzmu, zupełnie nowego stylu życia i modłów i w ogóle nieco swobodniejszego podejścia do spraw wiary, m.in. poprzez realizację hasła, że „Bogu należy służyć w radości”, siłą rzeczy musiało to wszystko nie podobać się rygorystom rabinackim. Rozpoczęła się bezpardonowa walka tradycjonalistów z chasydami, w której nie przebierano w środkach. Szczególnie ostre formy walki były na Białorusi i Litwie, gdzie Wilno („litewska Jerozolima”) było bastionem z jednej strony, uczonych rabinów reprezentujących tradycyjny judaizm i oświeceniowej Haskali (żydowskiego nurtu oświeceniowego ulegającego wpływom niemieckim) będącej nowatorskim trendem w judaizmie. Przedstawiciele judaizmu rabinackiego zarzucali chasydom m.in. herezję, zaniedbywanie studiowania Tory i Talmudu, kult cadyków, niszczenie instytucji rodziny, nieprzystojną formę podczas modlitw przejawiającą się poprzez taniec i krzyki itp. Wielokrotnie obłożono ich klątwami, a mianowicie w latach: 1772, 1781, 1785 i 1796. Rozpędzano zgromadzenia chasydów, palono ich pisma i zamykano klojzy. Podjęte akcje, mające na celu zniszczenie ruchu chasydzkiego, nie przyniosły pożądanego skutku. Z drugiej strony chasydyzm miał wrogów nie tylko w obozie ortodoksyjnego judaizmu rabinackiego. Zwalczali go również (choć może nie tak radykalnie) zwolennicy idei oświeceniowych, np. Mendel Satanower (Mendel Lewin, 1750-1832), będący zwolennikiem radykalnej reformy oświaty i poprawy losu żydowskich mas, którego zdaniem chasydzi utrzymywali lud w stanie ubezwłasnowolnienia. Mimo tych wszystkich ataków chasydyzm w dalszym ciągu prężnie się rozwijał. Bardziej racjonalny aspekt ruchowi i gruntowniejsze podstawy intelektualne próbował stworzyć Szneor Zalman ben Baruch (1747-1812). Ta próba odnowy chasydyzmu spowodowała wyodrębnienie się w nim odłamu zwanego HaBaD-em. Zalman padł jednak ofiarą ortodoksów żydowskich, którzy wydali go carskiej policji (1797 r.), co zaogniło stosunki między rabinami a chasydami na terenach zaboru rosyjskiego doprowadzając do jeszcze większej niechęci rzesz żydowskich nie tyle może do tradycyjnego judaizmu jako takiego, ile do kierujących nim rabinów i wzmocnienia samego chasydyzmu, któremu przydano męczennika. Później, w XIX w. wpływy HaBaD-u w chasydyzmie zyskały przewagę na terenie Polski i Litwy, a na wschodzie chasydyzm skłaniał się bardziej ku mistycyzmowi. Na przełomie XVIII i XIX w. umocniła się pozycja cadyka we wspólnocie, gdyż uregulowano kwestię sukcesji, czyniąc z niego funkcję dziedziczną, co z kolei wzmocniło i skonsolidowało same wspólnoty, które od tej pory nie były jakimiś przypadkowymi zgromadzeniami, ale stabilnymi ośrodkami chasydyzmu wokół powstających dynastii cadyków, m.in. w takich miejscowościach jak Międzyboż, Bełz, Przysucha, Kock i wreszcie, chyba najbardziej znaczący, Gur (Ger) koło Warszawy (Góra Kalwaria) z rodem Alterów na czele. Wokół poszczególnych dynastów cadyckich zaczęły rozwijać się niezależne sądy, szkoły i instytucje religijne. W pewnych sytuacjach doprowadzało to do sytuacji, że pewne kręgi chasydyzmu ulegały przemianom w kierunku centralizacji wokół lokalnych dynastów cadyków cudotwórców, a to z kolei pociągało za sobą pewne skostnienia jego form w ściśle hierarchicznych instytucjach.
Chasydyzm był od samego początku ruchem zdecentralizowanym i różnorodnym, a dalsze pogłębienie różnic w łonie ruchu przyniosły rozbiory Rzeczypospolitej, gdyż jego losy były odmienne w poszczególnych zaborach. W zaborze rosyjskim judaizm rabiniczny (mający tam właśnie najsilniejsze swoje ośrodki) w dalszym ciągu zwalczał chasydyzm i konflikt trwał tam do 1804 r. (kiedy to władze rosyjskie zezwoliły na indywidualny rozwój ugrupowaniom żydowskim). Inna sytuacja była w zaborze austriackim, gdzie wobec poparcia jakiego władze udzielały Haskali, chasydzi i ortodoksi wspólnie zwalczali oświeceniowe tendencje w łonie judaizmu; doszło nawet do tego, że pierwsze pismo chasydzkie opublikowane w tym zaborze, „Noam Elimelech” (1787) posiadało aprobatę rabinacką. Z kolei na terenie zaboru pruskiego rozwój chasydyzmu został w znacznym stopniu ograniczony przez władze pruskie, które przychylnie nastawione były do zamożnych Żydów i do Haskali (która swoje centrum miała w Berlinie). Apogeum rozwoju chasydyzmu nastąpił mniej więcej w poł. XIX w., kiedy to liczba zwolenników sięgnęła ok. 5 mln i nastąpił rozkwit poszczególnych dynastii cadyków. Jeśli chodzi o rozkład terytorialny chasydyzmu, to ruch ten przede wszystkim skoncentrowany był we wschodniej części dawnej Rzeczypospolitej, a zwłaszcza w Galicji i na Bukowinie (liczne dynastie cadyków), gdzie chasydzi stanowili większość Żydów. Szerokie kręgi żydowskie obejmował chasydyzm również w zaborze rosyjskim, a najmniejsze w pruskim. Stopniowo malał opór judaizmu rabinackiego wobec chasydyzmu (szczególnie w zaborze austriackim, o czym była mowa). Przyczynił się do tego m.in. fakt, że ortodoksi szukali sojusznika w walce przeciw reformatorskim ruchom nowych czasów – w gruncie rzeczy chasydyzm zaczynał być akceptowany przez coraz większą liczbę uczonych talmudystów i rabinów, którzy dochodzili do wniosku, że w zasadzie nie zrywał on z tradycyjnym kultem religijnym, ani nie obalał przepisów wiary, lecz jedynie co niektóre z nich upraszczał, zachowując podstawowe zwyczaje, odchodząc od skostniałych rabiniczno-talmudycznych kanonów. Nigdy jednak do końca nie zaakceptowali chasydzkich praktyk religijnych. Inną sprawą jest, że również sam chasydyzm z czasem nie tyle ewoluował w swej istocie, ile z uwagi na to, że tak naprawdę nigdy nie był ruchem antyjudaistycznym, ani wywrotowym, lecz bardziej skoncentrowany był na zmianie form zewnętrznych i praktyk kultowych, przez co w momencie pojawienia się ruchów laicyzacyjnych i modernizacyjnych tzw. judaizmu reformowanego, wyrosłego z tendencji oświeceniowych (Haskala), mimowolnie z ugrupowania wyzwolicielskiego na początku, zmienił się na strażnika tradycji i ortodoksji.
I wojna światowa przyniosła chasydyzmowi dezintegrację i rozproszenie m.in. w wyniku zmian politycznych, jakie nastąpiły po wojnie, kiedy to granice państw znacznie się pozmieniały. Wtedy też dużo zwolenników chasydyzmu wyemigrowało do USA, dając tam początek dalszej egzystencji w innych już jednak warunkach. W ZSRR chasydyzm został w zasadzie wyeliminowany. Funkcjonował na terenie II RP, ale tylko do czasów II wojny światowej, kiedy to został całkowicie zlikwidowany na terenie Europy środkowo-wschodniej. Po II wojnie światowej chasydyzm rozwijał się (i rozwija się nadal) głównie na terenach USA i w Izraelu, stając się symbolem skrajnej ortodoksji.
Materiał wydrukowany z portalu zgapa.pl dnia 2020-11-24 16:09:10