Czytaj więcej"/> Drukuj

Śródziemie (ang. Middle-earth) to fikcyjna pradawna kraina, w której toczy się akcja większości opowieści J.R.R. Tolkiena. Określenie to używane jest zarówno na określenie całego świata (Ardy) opisanego w Hobbicie, Władcy Pierścieni i Silmarillionie, jak i w węższym sensie, jako nazwa głównego kontynentu tej planety (zwanego również Endorem).
Choć Śródziemie uważa się często za inny świat, jest to tak naprawdę literacka wizja okresu w historii naszej planety, który ma miejsce około sześciu lub siedmiu tysięcy lat temu. Sam Tolkien wyraźnie stwierdził to w kilku swoich listach. Akcja książek dzieje się głównie w północno-zachodniej części kontynentu, odpowiadającej dzisiejszej Europie. Niewiele wiadomo o wschodzie i południu Śródziemia.
Historia Śródziemia podzielona jest na kilka Er. Hobbit i Władca Pierścieni opowiadają o wydarzeniach, które miały miejsce pod koniec Trzeciej Ery, podczas gdy Silmarillion zajmuje się głównie Pierwszą Erą. Świat Śródziemia był pierwotnie płaski, lecz stał się kulą pod koniec Drugiej Ery za sprawą boskiej interwencji Eru Ilúvatara, Stwórcy.

Inspiracje

Nazwa "Śródziemie" nie została wymyślona przez Tolkiena, lecz jest tłumaczeniem staronordyckiego słowa Midgard - świata ludzi w mitologii nordyckiej. Staroangielski odpowiednik, Middangeard, pojawia się kilka razy w Beowulfie, którego Tolkien przetłumaczył na współczesny angielski. Jest to odpowiednik greckiego oikoumenē, "świata ludzi".
Zainspirował go również ten fragment:
Eala earendel engla beorhtast / ofer middangeard monnum sended.
Chwała ci Eärendelu, najjaśniejszy z aniołów / ponad śródziemie dla ludzi wysłany.

z poematu "Crist" Cynewulfa. Imię earendel (oznaczające "gwiazdę zaranną", ale w pewnym kontekście będące również przydomkiem Chrystusa) było inspiracją dla tolkienowskiego żeglarza Eärendila.
Nazwa "Śródziemie" została użyta przez Tolkiena w Hobbicie, Władcy Pierścieni, Silmarillionie i innych tekstach, stopniowo zastępując wcześniejsze określenia Ziemie Zewnętrzne i Wielkie Ziemie.
Można ją interpretować na trzy sposoby:

Świat

]
Choć "Śródziemie" używane jest przez Tolkiena na określenie tylko jednego kontynentu (Endor w quenyi, Ennor w sindarinie), będącego w przybliżeniu tym, co później stało się Eurazją i Afryką, słowa tego używa się też często na określenie całego świata z jego mitologii (który poprawnie nazywa się Arda). Jest tak dlatego, że Aman przestał być częścią Ardy, zaś Wschodnie Krainy pozostały niezbadane, więc Śródziemie było jedyną znaną częścią świata.
Jeśli nałożyć mapę Śródziemia na naszą, prawdziwą Ziemię (w dużym przybliżeniu) i porównać niektóre zbieżności klimatyczne, botaniczne i zoologiczne, Shire, ojczyzna hobbitów znajdzie się w umiarkowanej Anglii, Gondor w śródziemnomorskich Włoszech i Grecji, Mordor w zwrotnik Turcji i na Bliskim Wschodzie, Gondor Południowy na pustyniach północnej Afryki, Rhovanion w lasach wschodniej Europy i na stepach zachodniej i południowej Rosji, Rhun na stepach Kazachstanu, zaś Lodowa Zatoka Forochel w norweskich fiordach. Według Tolkiena, Shire znajduje się w okolicach angielskiego Warwickshire, Minas Tirith w Gondorze jest odpowiednikiem Wenecji, a Pelargir odpowiednikiem Bizancjum (Konstantynopola).
Hobbit i Władca Pierścieni przedstawione są jako tłumaczenie Czerwonej Księgi Marchii Zachodniej, dzieła Bilba, Froda i innych hobbitów. Tak jak Król Lir Williama Shakespeare'a czy Conan barbarzyńca Roberta E. Howarda opowieści Tolkiena dzieją się w fikcyjnym okresie historycznym prawdziwego świata, który naprawdę nie mógł istnieć. Długość roku, fazy księżyca i opisy konstelacji wskazują na to, że świat przedstawiony to Ziemia nie dawniej niż kilka tysięcy lat temu.
Tolkien stworzył języki, mitologię i historię Śródziemia, które stanowiły tło historyczne jego opowieści. Większość z jego opowieści i esejów o Śródziemiu, oprócz Hobbita i Władcy Pierścieni została zredagowana i wydana po jego śmierci przez jego syna Christophera. Najistotniejszym z nich jest Silmarillion, który opisuje kosmologię świata - zarówno Śródziemia, jak i Valinoru czy Númenoru i innych krain. Inne książki wydane pośmiertnie to Niedokończone opowieści i wielotomowa Historia Śródziemia, zawierające niedokończone historie i eseje, a także pokazujące rozwój koncepcji Tolkiena od wczesnych szkiców aż po ostatnie dni jego życia.

Kosmologia

Nadrzędnym bóstwem uniwersum Tolkiena jest Eru Ilúvatar. Na początku Ilúvatar stworzył duchy zwane Ainurami, które wraz z nim tworzyły boską muzykę. Ainur Melkor, Tolkienowski odpowiednik Szatana, niszczył harmonię muzyki, dopóki Ilúvatar nie rozpoczął trzeciego tematu, którego Ainurowie nie mogli pojąć, jako że nie byli jego źródłem. Ich pieśń symbolizowała historię całego wszechświata i jego mieszkańców.
Wtedy Ilúvatar stworzył Eä, wszechświat, zaś Ainurowie uformowali w nim Ardę, Ziemię, będącą "kulą pośród pustki". Świat, wraz z przestworzami oddzielony jest od Kumy - pustki. Piętnastu najpotężniejszych z Ainurów, którzy zstąpili na Ardę i którym Eru powierzył pieczę nad światem zwano Valarami.
Świat Pierwszej i Drugiej Ery i jeszcze wcześniejszych czasów był radykalnie inny od świata Trzeciej Ery i dalszych dziejów świata. W Pierwszej Erze, Arda przedstawiana była jako statek lub wyspa pływająca w oceanie okrężnym (Vaiya), który tworzy wody pod powierzchnią Ardy oraz powietrze nad nią. Słońce i Księżyc, a także niektóre gwiazdy (w tym Wenus) krążą wewnątrz Vaiya i są częścią Ardy.
Po Upadku Númenoru kosmologia ulega radykalnej zmianie i Arda zmienia się w kulisty świat, podobnie do prawdziwej Ziemi. Kontynent Aman zostaje przeniesiony poza świat i na powierzchni nowego globu powstają nowe lądy.

Ludy Śródziemia

Śródziemie zamieszkuje kilka rodzajów inteligentnych istot. Pierwszym z nich są Ainurowie, anielskie istoty stworzone przez Ilúvatara. Ainurowie pomogli Ilúvatarowi stworzyć Ardę w kosmologicznym micie zwanym Ainulindalë lub Pieśnią Ainurów. Niektórzy z Ainurów zstąpili na Ardę, stając się Valarami. Melkor, zwany później Morgothem i będący uosobieniem Zła w Śródziemiu, pierwotnie był jednym z nich.
Pomniejszymi Ainurami są Majarowie. W Pierwszej Erze jednym z przykładów może być Meliana, żona króla elfów Thingola. W Trzeciej Erze Majarowie reprezentowani są przez czarodziejów, w tym Gandalfa. Są też i źli Majarowie, tacy jak Balrogowie czy Mroczny Władca Sauron.
Drugim rodzajem istot są Dzieci Ilúvatara: elfowie i ludzie, inteligentne istoty stworzone jedynie przez Eru. Silmarillon, dziejący sie w Pierwszej Erze i wcześniejszych czasach, opowiada głównie o dziejach elfów, starszych dzieci, choć ludzie również się w nim pojawiają.
Opowieść o Upadku Númenoru, dziejąca się w Drugiej Erze, opowiada o potomkach tych z ludzi, którzy byli przyjaciółmi elfów podczas Pierwszej Ery. Ich potomkami są ludzie z Arnoru i Gondoru, którzy pojawiają się we Władcy Pierścieni. Hobbici byli pierwotnie jedną z ras ludzi.
Krasnoludowie są wyjątkowi w legendach Śródziemia, jako że nie zostały stworzone przez Ilúvatara, lecz przez Valara Aulego. Zostali oni jednak obdarzeni przez Eru życiem i wolną wolą. Entowie, pasterze drzew, stworzeni zostali przez Eru na prośbę Yavanny.
Orkowie i trolle są tworami Morgotha, nie stworzył ich on jednak samodzielnie, lecz są jedynie "drwiną" z elfów i entów. Ich pochodzenie nie jest do końca jasne, lecz przynajmniej niektórzy z nich powstali z odmienionych przez Morgotha ludzi i elfów.
W opowieściach Tolkiena pojawiają się zwierzęta obdarzone świadomością, takie jak orły, pies Huan i wargowie. Orły zostały stworzone przez Ilúvatara wraz z entami, lecz pochodzenie większości z tych zwierząt jest niejasne. Niektóre z nich mogą być Majarami w zwierzęcej formie.

Języki

Śródziemie powstało pierwotnie jako świat dla wymyślonych wcześniej przez Tolkiena języków elfów. Były to języki znane później jako quenya, język elfów wysokiego rodu, oraz sindarin, język elfów szarych. Oba języki były spokrewnione, jako że oba wywodziły się od języka eldaryjskiego.
Inne języki stworzonego przez Tolkiena świata to:

Historia

Historia Ardy dzieli się na trzy główne okresy - Lata Latarni, Lata Drzew i Lata Słońca. Lata Słońca dzielą się dalej na Ery. Większość opisanej historii Śródziemia ma miejsce podczas pierwszych trzech Er Słońca.
Lata Latarni rozpoczęły się krótko po stworzeniu Ardy przez Valarów. Valarowie stworzyli dwie wielkie latarnie, po czym Aulë, Kowal Potęg, stworzył ogromne wieże, jedną na północy, drugą na południu świata. Valarowie zamieszkali zaś na jego środku - na wyspie Almaren. Lata Latarni zakończyły się, gdy Melkor zniszczył obie Latarnie Valarów.
]
Yavanna stworzyła wtedy Dwa Drzewa, zwane Telperionem oraz Laurelinem w krainie Aman, gdzie teraz żyli Valarowie. Drzewa oświetlały jedynie Aman, pozostawiając Śródziemie pogrążone w półmroku. Elfowie przebudzili się w Cuiviénen i wkrótce odnalezieni zostali przez Valarów. Wielu z nich podążyło za nimi na Wielką Wędrówkę na zachód, do Amanu, lecz nie wszyscy tam dotarli. Valarowie schwytali Melkora, lecz ten pozornie okazał żal za swe grzechy i został wypuszczony. Zasiał wtedy niezgodę wśród elfów, w tym między dwoma książętami Noldorów, Fëanorem i Fingolfinem. Melkor zabił Finwego, ich ojca i skradł Silmarile, trzy klejnoty wykonane przez Fëanora zawierające w sobie światło Dwóch Drzew oraz zniszczył same Drzewa.
Feänor i jego lud opuścili Valinor w pogoni za Melkorem, nazywając go po raz pierwszy 'Morgothem', Czarnym Nieprzyjacielem. Za nimi podążył drugi, większy hufiec pod wodzą Fingolfina. Dotarli do Alqualondë, portowego miasta Telerich i nie dostali pozwolenia na użycie statków Telerich by dotrzeć do Śródziemia. Z tego powodu nastąpiła pierwsza bratobójcza walka między elfami. Hufiec Feänora popłynął na statkach, pozostawiając na brzegu hufiec Fingolfina, który przedostał się do Beleriandu, północno-zachodniej części Śródziemia, przez skutą lodem cieśninę Helcaraxë. Wielu towarzyszy Fingolfina zginęło podczas tej przeprawy.
]
Pierwsza Era Słońca rozpoczęła się, gdy Valarowie stworzyli Słońce i Księżyc z ostatniego owocu i ostatniego kwiatu Drzew. Po kilku wielkich bitwach nastąpił Długi Pokój, podczas którego poprzez Góry Błękitne do Beleriandu nadeszli ludzie. Wkrótce jednak jedno po drugim królestwa elfów padły, nawet te ukryte przed nieprzyjacielem i pod koniec Pierwszej Ery jedynym bezpiecznym miejscem w Beleriandzie pozostała osada przy Ujściu Sirionu. Wśród jej mieszkańców był Eärendil, którego żona Elwinga miała jeden z Silmarili, wykradziony Morgothowi przez jej dziadków, Berena i Lúthien. Synowie Fëanora próbowali odebrać klejnot siłą, co doprowadziło do kolejnej bratobójczej walki. Eärendil i Elwinga popłynęli z Silmarilem przez Wielkie Morze, by prosić Valarów o pomoc. Pomoc nadeszła - Melkor został wyrzucony w Pustkę, a większość jego tworów została zniszczona. Cena zwycięstwa była jednak wielka, jako że sam Beleriand został zniszczony i zatonął w odmętach morza.
]
Tak oto rozpoczęła się Druga Era Słońca. Ludzie, którzy pozostali wierni elfom i Valarom obdarzeni zostali Númenorem, wielką wyspą na środku Wielkiego Morza, podczas gdy elfom pozwolono na powrót do Valinoru. Númenorejczycy stali się wielkimi żeglarzami, lecz zazdrościli elfom ich nieśmiertelności. Tymczasem, w Śródziemiu nadal aktywny był Sauron, najpotężniejszy ze sług Morgotha. Wraz z elfimi kowalami z Eregionu wykuł Pierścienie Władzy i w tajemnicy przed nimi stworzył Jedyny Pierścień, by rządzić pozostałymi. Elfowie, gdy się o tym zorientowali, przestali używać swoich pierścieni.
Ostatni król Númenoru, Ar-Pharazôn, pokonał Saurona i zabrał jako jeńca do swego królestwa. Ostatecznie, Sauron przekonał Pharazôna do inwazji na Aman, obiecując, że da mu to nieśmiertelność. Amandil, przywódca Wiernych, próbował popłynąć na zachód by ostrzec Valarów. Jego syn Elendil i wnukowie Isildur i Anárion odpłynęli na wschód, do Śródziemia. Gdy ludzie króla wylądowali w Amanie, Valarowie zwrócili się do samego Eru. Świat został zmieniony w kulę, zaś Prosta Droga ze Śródziemia do Amanu została ukryta. Númenor został zniszczony, tak jak i piękna powłoka cielesna Saurona. Elendil i jego synowie założyli w Śródziemiu królestwa Arnoru i Gondoru. Sauron ponownie zebrał swe siły by je zniszczyć, lecz elfowie sprzymierzyli się z ludźmi w Ostatnim Sojuszu i pokonali go. Jego Pierścień został zabrany przez Isildura, lecz nie zniszczony.
Podczas Trzeciej Ery nastąpił wzrost potęgi Arnoru i Gondoru oraz ich powolny upadek. W czasach, w których dzieje się Władca Pierścieni, Sauron ponownie odzyskał swą potęgę i rozpoczął poszukiwania Jedynego Pierścienia. Dowiedział się, że jest on w posiadaniu hobbita i wysłał upiory Pierścienia, by go odzyskały. Powiernik pierścienia, Frodo Baggins udał się do Rivendell, gdzie zadecydowano, że Pierścień należy zniszczyć w jedyny możliwy sposób - wrzucając go do wielkiego wulkanu zwanego Górą Przeznaczenia. Frodo, wraz z ośmioma towarzyszami, wyruszył na wyprawę. Ostatecznie odniósł sukces i został ogłoszony bohaterem. Sauron został zniszczony na zawsze.
Z końcem Trzeciej Ery elfowie coraz mniej interesowali się sprawami ludzi. Większość elfów odpłynęła do Valinoru. Krasnoludowie również coraz rzadziej kontaktowali się z ludźmi, zaś twory Morgotha zostały prawie całkowicie wybite. W końcu, podczas Czwartej Ery, opowieści o wcześniejszych erach przechodzą do legendy, zaś prawda o nich zostaje zapomniana.

"Prawda" i kanon

Ciężko jest stwierdzić, co należy uznać za "prawdę" w kontekście Śródziemia. Jest ku temu kilka powodów: Jako że jedynie Hobbit, Władca Pierścieni oraz Przygody Toma Bombadila wydane zostały za życia Tolkiena, jedynie one (w najnowszych edycjach) mogą zostać uznane za prawdziwy kanon, a nawet w nich zdarzają się powstałe w wyniku przeoczenia błędy. Silmarillion został zredagowany pod kątem zgodności z Władcą Pierścieni i wewnętrznej spójności i z tego powodu jest uznawany za kanon przez niektórych, jednakże Christopher Tolkien kilkakrotnie oświadczał, że książka ta zawiera wiele merytorycznych błędów w wyniku błędów redakcyjnych, czasami poprzez błędny wybór wcześniejszej wersji tekstu podczas gdy istniała wersja późniejsza. Niedokończone opowieści i Historia Śródziemia nie zostały poddane takiej redakcji, jednakże niektóre teksty z późniejszych tomów Historii... są bardziej zgodne z intencjami Tolkiena niż wersja z Silmarillionu.
Przykładem może być pochodzenie Gil-galada. W opublikowanej wersji Silmarillionu jest on synem Fingona, lecz, jak okazało się w Historii Śródziemia, Tolkien rozważał wiele wersji, ostatecznie decydując się na zrobienie z niego syna Orodretha, który zamiast synem Finarfina miał być w nowej wersji jego wnukiem.
Z uwagi na spójność artykułów, w Wikipedii za kanoniczne uznajemy poniższe utwory:

Utwory Tolkiena

Tolkien zmarł w roku 1973. Wszelkie kolejne utwory zostały zredagowane przez Christophera Tolkiena. Historia Śródziemia:

Inne książki

Tłumaczenia

W Polsce utwory Tolkiena dostępne są w kilku różnych przekładach. Pierwszą tłumaczką Tolkiena w naszym kraju była Maria Skibniewska, która przetłumaczyła Hobbita (1960), Władcę Pierścieni (1961) oraz Silmarillion (1985). Z tego powodu jej tłumaczenie związanych ze Śródziemiem terminów uznawane jest zwykle za "kanoniczne". Tłumaczenie Skibniewskiej nie było jednak wolne od błędów i w 1996 roku, już po śmierci tłumaczki, ukazała się poprawiona wersja jej przekładu Władcy Pierścieni pod redakcją Marka Gumkowskiego. Oprócz poprawienia oczywistych błędów powrócono w nim do oryginalnej pisowni nazw z języków elfów, spolszczonych w pierwotnej wersji (w której np. Círdan był Kirdanem). W tym samym roku ukazało się również tłumaczenie Władcy... autorstwa Jerzego Łozińskiego, którego spolszczenie pojawiających się w utworze nazw własnych (np. Merry Brandybuck stał się Radostem Gorzaleniem) było wśród fanów dość kontrowersyjne. W kolejnych wydaniach przekładu Łozińskiego, za zgodą, choć bez aprobaty tłumacza, nazwy własne zostały zmienione na zgodne z tłumaczeniem Skibniewskiej. W 2001 roku ukazało się też kolejne, trzecie już tłumaczenie Władcy Pierścieni, autorstwa Marii i Cezarego Frąców. Hobbit również ma trzy różne wersje tłumaczenia. Oprócz przekładu Skibniewskiej z 1960 roku, dostępne jest tłumaczenie Pauliny Braiter z roku 1997 oraz nowy przekład autorstwa Andrzeja Polkowskiego. W latach 1994-1996 ukazały się Niedokończone opowieści w tłumaczeniu Pauliny Braiter oraz Agnieszki Sylwanowicz (1994) oraz dwa tomy Księgi zaginionych opowieści (1995 i 1996 z czego drugi pod zmienionym tytułem Ostatnie legendy Śródziemia). Oba utwory ukazały się później w tłumaczeniu Radosława Kota. Pozostałe tomy Historii Śródziemia nie ukazały się w Polsce.
Dla zachowania spójności, w Wikipedii stosowana jest terminologia oraz pisownia nazw z języków elfów zgodna z poprawioną wersją tłumaczenia Władcy Pierścieni autorstwa Marii Skibniewskiej nawet w przypadku artykułów odnoszących się jedynie do miejsc lub postaci pojawiających się na przykład jedynie w Silmarillionie.

Filmy

W jednym z listów do Christophera Tolkiena, J. R. R. Tolkien napisał o swojej polityce wobec potencjalnych adaptacji filmowych: "Sztuka albo Gotówka" - albo naprawdę korzystne warunki, albo absolutne weto autora w przypadku niepożądanych zmian. W roku 1969 Tolkien zmuszony był jednak do szybkiego odsprzedania praw do ekranizacji Władcy Pierścieni i Hobbita z powodu braku pieniędzy na opłacenie podatków.
Pierwszą adaptacją filmową utworów Tolkiena był animowany film Hobbit z 1977 roku. Kolejnym filmem animowanym był Władca Pierścieni (1978), nakręcony przy użyciu animacji rotoskopowej, obejmujący około połowę fabuły powieści. Film odniósł porażkę finansową i kontynuacja, Powrót króla (1980) była jedynie filmem telewizyjnym, powstałym przy użyciu tradycyjnej animacji.
Dopiero pod koniec lat 90. zdecydowano się na nakręcenie aktorskiej wersji Władcy Pierścieni. Reżyserem był nowozelandczyk Peter Jackson. Powstały trzy filmy - Drużyna Pierścienia, Dwie wieże i Powrót króla. Filmy odniosły duży sukces finansowy i zdobyły łącznie siedemnaście Oscarów. Wielu fanów książek Tolkiena krytykowało jednak Jacksona za duże odstępstwa od fabuły powieści.

Gry

Ksiązki Tolkiena miały duży wpływ na gry fabularne (takie jak Dungeons & Dragons). Dwie z nich były bezpośrednimi adaptacjami stworzonego przez Tolkiena świata - wydane w Polsce Śródziemie. Gra fabularna wydawnictwa Iron Crown Enterprises oraz Lord of the Rings Roleplaying Game firmy Decipher.
Na podstawie powieści Tolkiena powstało również wiele gier komputerowych, bitewnych czy karcianych, z których wiele opartych jest na licencji filmowej trylogii Petera Jacksona.
Materiał wydrukowany z portalu zgapa.pl dnia 2020-11-26 22:03:19